Cả It was I who… lẫn It was me who… đều gặp trong tiếng Anh: dạng I, he, she, we, they thuộc văn phong rất trang trọng, còn dạng me, him, her, us, them là cách nói tự nhiên hằng ngày. Khó hơn là động từ phía sau: theo ngữ pháp truyền thống, It is I who am; trong giao tiếp, nhiều người nói It’s me who’s.
Đây là một trong những chỗ ngữ pháp sách vở và tiếng Anh đời thường tách nhau rõ nhất. Bài này trình bày cả hai, nói rõ chỗ nào còn nhiều quan điểm, chỗ nào nên chọn khi viết bài luận hay làm bài tập, và một cách diễn đạt giúp bạn né hẳn vấn đề.
Vì sao lại có hai dạng đại từ
Ngữ pháp truyền thống coi phần đứng sau be là bổ ngữ của chủ ngữ, nên phải dùng đại từ dạng chủ ngữ: It is I, It was he. Quy tắc này từng được dạy rộng rãi trong nhà trường ở các nước nói tiếng Anh và vẫn còn trong nhiều sách ngữ pháp kiểu cũ.
Trong khi đó, tiếng Anh hiện đại có xu hướng dùng dạng tân ngữ ở mọi vị trí sau động từ, kể cả sau be: It’s me, That’s him. Khi ai đó gõ cửa hỏi ai đấy, trả lời It is I nghe như lời thoại trong kịch cổ. Phần lớn sách ngữ pháp hiện đại mô tả It’s me là bình thường trong văn nói và văn viết thông thường, còn It is I giới hạn trong văn rất trang trọng.
Câu chẻ thừa hưởng nguyên sự chia đôi này. It was he who signed the letter nghe trang trọng, kiểu văn bản chính thức; It was him who signed the letter nghe tự nhiên khi nói. Không có dạng nào sai hoàn toàn, nhưng mỗi dạng hợp một mức văn phong khác nhau, và trộn hai mức trong một câu mới là thứ khiến câu nghe lạc giọng.
Khi dịch sang tiếng Việt, cả hai dạng đều ra cùng một câu: It was me who forgot to lock the door hay It was I who forgot to lock the door đều là “Chính mình là người quên khoá cửa” hoặc “Mình mới là người quên khoá cửa”. Tiếng Việt không có sự phân biệt chủ ngữ – tân ngữ ở đại từ, nên người Việt học tiếng Anh thường không có cảm giác tự nhiên về chỗ này. Cách học hiệu quả là nhớ theo cặp “trang trọng – thân mật” thay vì cố tìm một quy tắc duy nhất đúng mọi lúc.
Bảng so sánh theo mức trang trọng
Bảng đặt các dạng cạnh nhau. Cột cuối là gợi ý dùng khi làm bài và khi viết.
| Dạng | Ví dụ | Văn phong | Gợi ý |
|---|---|---|---|
| Đại từ chủ ngữ + who + động từ chia theo đại từ | It is I who am responsible. | Rất trang trọng | Đúng chuẩn truyền thống; hợp văn bản chính thức |
| Đại từ tân ngữ + who + động từ ngôi thứ ba | It’s me who’s responsible. | Thân mật, văn nói | Phổ biến khi nói; tránh trong bài thi |
| Đại từ tân ngữ + that + động từ ngôi thứ ba | It’s me that’s responsible. | Thân mật | Như trên |
| Đại từ tân ngữ + who + động từ chia theo I | It’s me who am responsible. | Lẫn lộn | Nhiều người thấy lạ tai; nên tránh |
| Cách diễn đạt khác | I’m the one who’s responsible. | Trung tính | Tự nhiên, an toàn ở mọi nơi |
Hàng cuối cho thấy một lối thoát khi bạn không muốn chọn giữa sách vở và đời thường: I’m the one who… vừa nhấn được chủ thể, vừa không vướng chuyện chia động từ, vì the one là ngôi thứ ba số ít. Cách này đặc biệt hữu ích trong thư từ, thuyết trình và bài nói.
Chia động từ theo từng đại từ ở văn phong trang trọng
I: am, was, have. It is I who am to blame. It was I who was late. Ở quá khứ, was trùng với ngôi thứ ba nên không lộ vấn đề; rắc rối chủ yếu nằm ở hiện tại.
You: are, were. It is you who are wrong. Câu với you ít gây tranh cãi vì dạng chủ ngữ và tân ngữ của you giống nhau; động từ are là chuẩn ở mọi văn phong.
He, she: is, has. It is she who has the final say. Dạng thân mật: It’s her who has the final say. Động từ has giống nhau nên khác biệt chỉ nằm ở đại từ.
We, they: are, have. It is we who have to decide. Dạng thân mật: It’s us who have to decide. Với ngôi số nhiều, người nói thường vẫn giữ động từ số nhiều kể cả khi dùng us, them.
Phủ định giữ cùng quy tắc. It wasn’t I who broke it (rất trang trọng) hay It wasn’t me who broke it (thông thường). Trong đời sống, dạng thứ hai gần như là cách nói duy nhất bạn sẽ nghe thấy.
Chọn dạng nào khi làm bài và khi viết
Với bài tập chọn đáp án, đề thường thiết kế để chỉ một phương án đúng theo ngữ pháp truyền thống: nếu có It is I who am bên cạnh It is I who is, đáp án là am. Lý do: khi đã dùng đại từ chủ ngữ I, động từ phải hoà hợp với nó. It is I who is lệch ở cả hai thước đo, trang trọng lẫn thân mật.
Với bài viết như luận, thư xin việc, báo cáo, bạn có hai lựa chọn tốt: dùng dạng trang trọng đầy đủ, hoặc tránh hẳn bằng I am the one who…, I was the person who…. Dạng thứ hai thường đọc mượt hơn. Ví dụ thay vì It was I who proposed the change, có thể viết I was the one who proposed the change.
Với hội thoại, It’s me, It wasn’t me, It was him who started it là bình thường. Nói It is I giữa cuộc trò chuyện với bạn bè dễ nghe như đùa hoặc đóng kịch. Hiểu cả hai đầu của phổ văn phong giúp bạn nghe hiểu phim, truyện và vẫn viết đúng khi làm bài.
Trong thuyết trình hay phát biểu, có một lựa chọn nữa: nhấn bằng giọng thay vì dựng câu chẻ. Câu I made that decision, and I take full responsibility for it, khi lên giọng ở chữ I, vẫn truyền đạt được ý “chính mình quyết định” mà không phải chọn giữa I và me sau It is. Câu chẻ đại từ hợp với văn viết hơn là lời nói trực tiếp.
Đại từ làm tân ngữ hoặc đi sau giới từ
Khi tiêu điểm là tân ngữ, lựa chọn đơn giản hơn: dạng tân ngữ me, him, her, us, them phù hợp với cả vai trò trong câu gốc lẫn thói quen hiện đại. They chose her → It was her that they chose. Câu này tự nhiên, gần như không ai bắt lỗi.
Một số người áp quy tắc “sau be dùng đại từ chủ ngữ” một cách máy móc và viết It was she that they chose. Câu này nghe kỳ với nhiều người bản ngữ, vì she lại đang đóng vai tân ngữ của chose. Các nhà ngữ pháp có quan điểm khác nhau về mặt lý thuyết, nhưng trong thực tế dùng her ở đây an toàn hơn.
Với tiêu điểm là cụm giới từ có đại từ, chỉ có dạng tân ngữ: It was to him that she gave the key, It was with us that they stayed. Sau giới từ luôn là đại từ tân ngữ, và quy tắc này không thay đổi khi đưa cả cụm vào câu chẻ.
Lỗi hay gặp với câu chẻ đại từ
Những lỗi dưới đây lặp đi lặp lại trong bài viết của người học, nhất là khi cố viết thật “đúng sách”.
- It is I who is in charge. → It is I who am in charge (trang trọng) hoặc I’m the one who’s in charge.
- It is me who am in charge. → trộn hai văn phong; chọn một trong hai cách ở trên.
- It were they who won. → It was they who won (rất trang trọng) hoặc It was them who won. Khung mở luôn là was.
- It was her who she called. → lặp đại từ. Muốn nhấn người được gọi, viết It was her that she called; muốn nhấn người gọi, viết It was she who called hoặc It was her who called.
- It’s you who is late again. → It’s you who are late again. Với you, động từ are giữ nguyên ở mọi văn phong.
Quy tắc nhỏ giúp tránh phần lớn lỗi: chọn văn phong trước, rồi giữ nhất quán cả câu. Trang trọng thì đại từ chủ ngữ và động từ chia theo đại từ; thân mật thì đại từ tân ngữ và để động từ theo cách người bản ngữ nói tự nhiên.
Bài tập có đáp án
Chọn hoặc viết lại theo yêu cầu. Chỗ nào nhận nhiều đáp án được ghi rõ.
- (Trang trọng) It is I who ___ (be) responsible for this decision. → am.
- (Thân mật) Viết lại I broke the cup để nhấn người làm, dạng hội thoại. → It was me who broke the cup. Cũng gặp: It was me that broke the cup.
- It is you who ___ (have) to apologise. → have.
- They chose us. (nhấn tân ngữ) → It was us that they chose.
- She gave the key to him. (nhấn người nhận, đưa cả giới từ lên) → It was to him that she gave the key.
- Viết lại We have to fix this để nhấn chủ thể mà không dùng câu chẻ. → We are the ones who have to fix this.
Ở câu 6, the ones số nhiều nên động từ là have. Đây là cách viết tự nhiên trong cả văn nói lẫn văn viết và không vướng tranh luận về đại từ. Ở câu 1, nếu đề không ghi văn phong, am vẫn là đáp án duy nhất vì đại từ đã ở dạng chủ ngữ I.
Câu hỏi thường gặp
It’s me có phải là sai ngữ pháp không?
Không. Phần lớn sách ngữ pháp hiện đại coi It’s me là bình thường trong giao tiếp và văn viết thông thường. It is I chỉ còn dùng trong văn rất trang trọng hoặc khi cố ý tạo giọng cổ điển, nên bạn không cần sửa người khác khi họ nói It’s me.
Trong bài thi nên viết It is I who am hay It is me who is?
Nếu đề có phương án It is I who am thì thường đó là đáp án được chờ đợi, vì khớp ngữ pháp truyền thống. Khi tự viết, an toàn nhất là tránh hẳn bằng I am the one who…, vừa đúng vừa tự nhiên, không ai bắt lỗi được.
Vì sao It is I who am nghe lạ tai?
Vì cả đại từ chủ ngữ sau be lẫn động từ am trong mệnh đề sau đều là dạng ít gặp trong đời sống. Người nghe quen với It’s me nên khi gặp dạng đầy đủ thấy cứng, dù nó đúng theo chuẩn truyền thống và vẫn xuất hiện trong văn bản trang trọng.
Với It is he hay It is him thì sao?
Tương tự I và me. It is he who… là dạng trang trọng, It’s him who… là dạng thông thường. Động từ phía sau là ngôi thứ ba số ít trong cả hai trường hợp, nên không có vấn đề chia động từ như với I.
Dùng It is myself who có được không?
Không nên. Đại từ phản thân myself dùng khi chủ ngữ và tân ngữ cùng một người, hoặc để nhấn kiểu I did it myself. Đặt myself vào vị trí tiêu điểm của câu chẻ thường bị coi là sai hoặc rất gượng; dùng I hoặc me tuỳ văn phong.