Muốn nhấn mạnh chủ ngữ, bạn dùng khuôn It is/was + chủ ngữ + who/that + động từ + phần còn lại; động từ sau who/that chia theo chính chủ ngữ được nhấn, còn It is/was thì luôn ở số ít. Ví dụ: My parents are paying for the trip → It is my parents who are paying for the trip — chính bố mẹ mình trả tiền chuyến đi.
Đây là dạng câu chẻ gặp nhiều nhất cả trong bài tập lẫn giao tiếp, và cũng là chỗ người học hay sai nhất ở hai điểm: chia động từ phía sau và quên từ nối. Bài này đi qua từng điểm, có bảng so sánh, tình huống dùng thật và bài tập ngắn kèm đáp án.
Khuôn câu và cách nhận ra chủ ngữ cần nhấn
Chủ ngữ là người hay vật thực hiện hành động hoặc mang trạng thái của động từ chính. Trong The new teacher explained the rule again, chủ ngữ là the new teacher. Chuyển sang câu chẻ, cụm này được đưa lên sau It was, phần còn lại giữ nguyên: It was the new teacher who explained the rule again. Câu trả lời cho câu hỏi ngầm “ai giải thích lại quy tắc?”.
Một mẹo kiểm: đặt câu hỏi “ai/cái gì + động từ?”. Thứ trả lời câu hỏi đó là chủ ngữ. Với câu Heavy rain caused the delay, hỏi “cái gì gây ra sự chậm trễ?” → heavy rain, nên câu chẻ là It was heavy rain that caused the delay.
Chủ ngữ có thể dài, gồm cả cụm bổ nghĩa: The girl in the blue shirt won the race → It was the girl in the blue shirt who won the race. Cả cụm the girl in the blue shirt được đưa lên nguyên khối; không tách in the blue shirt ra sau. Đây là lỗi khá hay gặp khi chủ ngữ dài: người viết chỉ đưa danh từ chính lên rồi bỏ quên phần bổ nghĩa ở cuối câu, khiến câu vừa sai vừa khó hiểu.
Who hay that khi nhấn chủ ngữ
Quy tắc chung: chủ ngữ là người thì dùng who hoặc that, đều đúng; chủ ngữ là vật, sự việc thì dùng that. Which về lý thuyết có gặp với vật nhưng ít dùng trong câu chẻ và nên tránh trong bài làm.
| Chủ ngữ được nhấn | Câu chẻ | Ghi chú |
|---|---|---|
| Người: Hoa | It was Hoa who/that told me the news. | Cả hai đều đúng; who hay gặp hơn trong văn viết. |
| Nhóm người: the volunteers | It was the volunteers who/that cleaned the beach. | Cả hai đều đúng. |
| Vật: the noise | It was the noise that woke the baby. | Dùng that; không dùng who. |
| Sự việc: his speech | It was his speech that changed their minds. | Dùng that. |
| Con vật: our dog | It was our dog that dug the hole. | That an toàn; who có gặp khi người nói coi con vật như thành viên gia đình. |
Vì that dùng được cho cả người và vật, khi phân vân hãy chọn that. Còn nếu đề bài chỉ cho chọn giữa who và which với chủ ngữ là người, đáp án là who. Riêng whom không bao giờ đứng ở vị trí này, vì từ nối lúc này đang làm chủ ngữ của mệnh đề sau.
Động từ sau who/that chia theo chủ ngữ được nhấn
It is/was luôn ở số ít. Dù chủ ngữ được nhấn là số nhiều, khung mở vẫn là It is hoặc It was: It is the children who need help. Không viết It are; còn They are the children who need help là câu khác nghĩa, chỉ giới thiệu “họ là những đứa trẻ cần giúp”.
Động từ phía sau theo tiêu điểm. Động từ trong mệnh đề sau hoà hợp với cụm được nhấn chứ không với It: It is my sister who works in Da Nang (một người, works), nhưng It is my sisters who work in Da Nang (nhiều người, work).
Thì của động từ phía sau giữ như câu gốc. My uncle has fixed the roof → It is my uncle who has fixed the roof. Khung mở có thể là is trong khi động từ phía sau ở hiện tại hoàn thành; điều quan trọng là không đổi thì của động từ gốc.
Chủ ngữ nối bằng and là số nhiều. It was Nam and Linh who were chosen; động từ were vì có hai người. Ở hiện tại cũng vậy: It is Nam and Linh who are in charge this week.
Với đại từ, văn phong trang trọng chia theo đại từ. It is you who are responsible, It is I who am wrong. Cách chia này nghe rất trang trọng; văn nói thường dùng cách khác, chi tiết ở bài về câu chẻ với đại từ.
Vì sao không được bỏ who/that khi nhấn chủ ngữ
Với tân ngữ, văn nói thân mật đôi khi bỏ that: It was the blue one she chose. Người học thấy vậy dễ suy ra rằng mọi câu chẻ đều bỏ được từ nối. Với chủ ngữ thì không. It was Lan broke the vase thiếu mất chủ ngữ cho động từ broke trong mệnh đề sau, và theo ngữ pháp chuẩn đây là câu sai.
Lý do nằm ở vai trò của từ nối. Khi tiêu điểm là chủ ngữ, who/that đứng làm chủ ngữ của mệnh đề sau; bỏ nó đi thì broke the vase không còn ai làm. Khi tiêu điểm là tân ngữ, mệnh đề sau đã có chủ ngữ riêng (she trong she chose), nên that chỉ làm nhiệm vụ nối và mới có thể lược.
Quy tắc này giống hệt mệnh đề quan hệ thông thường: the man who lives next door không bỏ được who, còn the book (that) I bought thì bỏ được that. Một số giọng địa phương trong tiếng Anh vẫn nói kiểu bỏ từ nối với chủ ngữ, nhưng đó không phải chuẩn để học và thường bị tính sai trong bài kiểm tra.
Nhấn chủ ngữ trong tình huống thật
Một vài tình huống mà nhấn chủ ngữ là lựa chọn tự nhiên, kèm câu tiếng Anh tự viết và nghĩa tiếng Việt để bạn tham khảo:
- Đính chính ai làm việc gì: Actually, it was Tuan who booked the tickets, not me. — Thật ra Tuấn đặt vé, không phải mình.
- Ghi công đúng người: It was the night-shift nurses who noticed the problem first. — Chính các điều dưỡng ca đêm phát hiện vấn đề trước tiên.
- Xác định trách nhiệm trong văn bản trang trọng: It is the company that must pay for the damage. — Công ty mới là bên phải trả tiền thiệt hại.
- Chỉ ra nguyên nhân là một vật, một hiện tượng: It was the wind that blew the door open. — Chính cơn gió làm cửa bật mở.
- Trong bài luận, nhấn chủ thể của thay đổi: It is ordinary residents who decide whether a recycling programme works. — Chính người dân bình thường quyết định chương trình tái chế có hiệu quả hay không.
Ở cả năm câu, phần sau who/that là điều người nghe đã biết hoặc đang bàn: vé đã được đặt, vấn đề đã được phát hiện, cửa đã mở. Tiêu điểm là mảnh thông tin còn thiếu. Nếu chưa có bối cảnh đó, câu thường như Tuan booked the tickets là đủ, không cần dựng câu chẻ.
Cũng chú ý giọng điệu. Câu chẻ nhấn chủ ngữ dễ mang sắc thái quy trách nhiệm, nhất là ở dạng phủ định đi kèm khẳng định: It wasn’t the driver who caused the accident; it was the cyclist. Trong email công việc hay khi góp ý, dạng này có thể nghe gay gắt. Nếu chỉ muốn ghi nhận thông tin, câu thường hoặc cách nói mềm hơn như As far as we know, the cyclist caused the accident giữ được không khí hợp tác.
Bài tập nhỏ: nhấn chủ ngữ, có đáp án
Viết lại các câu sau bằng câu chẻ, nhấn vào phần in đậm. Đáp án nằm ngay sau mũi tên để bạn tự đối chiếu.
- My grandmother taught me to cook. → It was my grandmother who/that taught me to cook.
- The heavy traffic makes him late every day. → It is the heavy traffic that makes him late every day.
- Our neighbours are making that noise. → It is our neighbours who/that are making that noise.
- Linh and her cousin won the prize. → It was Linh and her cousin who/that won the prize.
- A small mistake has caused all these problems. → It is a small mistake that has caused all these problems.
- The students will decide the theme of the party. → It is the students who/that will decide the theme of the party. Cũng gặp It will be the students who decide the theme of the party; cả hai đều chấp nhận được.
- The cat broke the glass. → It was the cat that broke the glass.
Chú ý câu 2 và câu 5: động từ phía sau giữ dạng số ít (makes, has caused) vì tiêu điểm là số ít. Câu 3 dùng are vì our neighbours là số nhiều; ở câu 4, động từ quá khứ đơn won không đổi hình thức nên không lộ số ít hay số nhiều.
Năm lỗi hay gặp khi nhấn chủ ngữ
Chia động từ theo It. Sai: It is the students who is late. Đúng: It is the students who are late. Chữ It chỉ là khung, không quyết định động từ phía sau.
Lặp chủ ngữ trong mệnh đề sau. Sai: It was Minh who he called the police. Đúng: It was Minh who called the police. Từ who đã làm chủ ngữ, thêm he là thừa.
Dùng which cho người. Sai: It was my teacher which helped me. Đúng: It was my teacher who/that helped me.
Đổi thì khi chép phần còn lại. Câu gốc Hai has lost the key mà viết It is Hai who lost the key là đã đổi hiện tại hoàn thành thành quá khứ đơn. Trong bài viết lại câu, giữ has lost: It is Hai who has lost the key.
Đặt not sai chỗ khi phủ định. Muốn nói “không phải Minh gọi cảnh sát”, phủ định nằm ở khung mở: It wasn’t Minh who called the police. Câu It was Minh who didn’t call the police lại có nghĩa khác hẳn: Minh là người không gọi.
Câu hỏi thường gặp
Nhấn chủ ngữ là người thì dùng who hay that tốt hơn?
Cả hai đều đúng ngữ pháp. Who rõ nghĩa hơn khi tiêu điểm là người và hay gặp trong văn viết; that phổ biến trong văn nói và dùng được cho cả người lẫn vật. Khi bài tập cho chọn giữa who và which với người, chọn who.
It is the children who is hay who are mới đúng?
Who are mới đúng. Động từ trong mệnh đề sau chia theo cụm được nhấn là the children, số nhiều. Phần It is ở đầu câu luôn số ít và không ảnh hưởng tới động từ phía sau, nên đừng để nó kéo động từ về số ít.
Có thể dùng whom khi nhấn chủ ngữ không?
Không. Whom là dạng tân ngữ, chỉ có thể dùng khi tiêu điểm là tân ngữ của mệnh đề sau, và cũng mang sắc thái rất trang trọng. Khi nhấn chủ ngữ, từ nối đứng làm chủ ngữ của mệnh đề sau nên phải là who hoặc that.
It is Lan who has the key và Lan is the one who has the key khác nhau thế nào?
Về nghĩa gần như giống nhau, đều nhấn Lan là người giữ chìa khoá. Câu thứ hai dùng the one who, nghe tự nhiên trong văn nói. Câu chẻ với It gọn và trang trọng hơn một chút, và là dạng thường được yêu cầu trong bài viết lại câu.
Có nhấn được chủ ngữ là cụm V-ing không?
Được. Ví dụ Walking every day keeps him healthy thành It is walking every day that keeps him healthy. Động từ phía sau chia số ít vì cụm danh động từ được coi là một sự việc. Với chủ ngữ là cả một mệnh đề dài, câu chẻ thường nghe nặng nề, người viết nên chọn cách diễn đạt khác.