Trong câu chẻ It is/was … that, that là từ nối dùng được với mọi loại tiêu điểm; who chỉ thay được khi tiêu điểm là người; which hiếm gặp; còn when và where nên tránh trong văn viết chuẩn. Nếu phải nhớ một quy tắc duy nhất, hãy nhớ: không chắc thì dùng that.
Bài này gom mọi trường hợp chọn từ nối vào một chỗ, giải thích vì sao câu chẻ khác mệnh đề quan hệ thông thường, và đánh dấu rõ chỗ nào hai cách đều đúng để bạn không tự bắt lỗi oan khi tự học hay khi chữa bài cho người khác.
Bảng chọn từ nối theo loại tiêu điểm
Đọc theo cột tiêu điểm để tìm từ nối phù hợp. Cột cuối ghi mức độ dùng trong văn viết.
| Tiêu điểm | Từ nối dùng được | Ví dụ | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| Người, làm chủ ngữ | who, that | It was the coach who/that picked the players. | Cả hai phổ biến |
| Người, làm tân ngữ | that, who, whom | It was Ms Thu that/who/whom the parents thanked. | that phổ biến nhất; whom rất trang trọng |
| Vật, sự việc | that (hiếm: which) | It is the price that worries us. | Nên tránh which |
| Cụm giới từ thời gian | that | It was after lunch that the meeting started. | when chỉ gặp trong văn nói |
| Cụm giới từ nơi chốn | that | It was under the stairs that we found the cat. | Nên tránh where |
| Mệnh đề lý do | that | It was because the bus was late that he missed the exam. | Chỉ dùng that |
Nhìn cả bảng, that có mặt ở mọi hàng. Đó là lý do khi phân vân, chọn that gần như không sai về ngữ pháp. Chỗ cần cân nhắc là văn phong: với tiêu điểm là người làm chủ ngữ, who nghe tự nhiên và trân trọng hơn một chút, nên nhiều người viết ưu tiên dùng.
Vì sao mệnh đề sau that không giống mệnh đề quan hệ thường
Ở mệnh đề quan hệ thông thường, từ nối được chọn theo danh từ đứng trước: the year when…, the town where…. Trong câu chẻ, mệnh đề sau không bổ nghĩa cho tiêu điểm theo cách đó. Nó là phần còn lại của câu gốc, được tách ra; tiêu điểm chỉ được “mượn” lên phía trước. Vì thế từ nối ở đây chủ yếu đánh dấu chỗ nối hơn là thay thế một danh từ.
Thử so sánh hai câu: That was the year when we moved house và It was in that year that we moved house. Câu đầu là câu giới thiệu với mệnh đề quan hệ, bổ nghĩa cho the year: “đó là năm mà nhà mình chuyển đi”. Câu sau là câu chẻ: “chính năm đó nhà mình chuyển đi”. Câu đầu dùng when rất tự nhiên; câu sau dùng that vì tiêu điểm là cụm giới từ in that year.
Khác biệt này cũng giải thích vì sao which hiếm gặp trong câu chẻ. Which mang tính “thay thế danh từ chỉ vật” rõ rệt, trong khi từ nối của câu chẻ thiên về chức năng nối. Người bản ngữ vẫn đôi khi viết It was the price which surprised me, và câu này không hẳn là sai, nhưng that là lựa chọn quen tai hơn nhiều.
Hiểu bản chất này cũng giúp bạn đọc nhanh hơn. Gặp một câu bắt đầu bằng It was, nếu phía sau là một cụm giới từ rồi tới that, bạn gần như biết chắc đó là câu chẻ; còn nếu phía sau là một danh từ có mạo từ a rồi tới which hay where, nhiều khả năng đó là câu giới thiệu kèm mệnh đề quan hệ. Dấu hiệu chỉ là xu hướng, nhưng đủ để định hướng trước khi đọc kỹ.
Những chỗ hai cách đều đúng
Who và that với chủ ngữ người. It was my cousin who/that found the wallet. Không có cách nào sai trong hai cách; chọn theo giọng văn và thói quen của bạn.
That, who và whom với tân ngữ người. It was the new doctor that/who/whom the patients asked for. Cả ba đều gặp; whom trang trọng nhất, that trung tính nhất, who thiên về văn nói.
Giữ hoặc lược that sau tiêu điểm tân ngữ. It’s the green one (that) she wants. Văn nói hay lược, văn viết nên giữ để câu rõ ràng.
Giới từ ở đầu hay ở cuối. It was this project that she worked on và It was on this project that she worked. Đều đúng; bản sau trang trọng hơn, bản trước tự nhiên hơn khi nói.
That hoặc who với con vật nuôi. It was our cat that knocked over the cup. That trung tính; who có gặp khi người nói coi con vật như thành viên trong nhà.
Những chỗ chỉ một cách đúng
Tiêu điểm là vật làm chủ ngữ: không dùng who. Sai: It was the storm who damaged the roof. Đúng: It was the storm that damaged the roof.
Tiêu điểm là chủ ngữ: không dùng whom. Sai: It was the principal whom announced the news. Đúng: It was the principal who/that announced the news.
Tiêu điểm là chủ ngữ: không lược từ nối. Sai: It was the principal announced the news. Câu thiếu từ làm chủ ngữ cho announced.
Tiêu điểm là cụm giới từ: dùng that trong văn viết. Viết It was in the kitchen that the fire started, không viết where. Tương tự It was at midnight that the phone rang, không viết when.
Không đặt dấu phẩy trước từ nối. Sai: It was Hanh, who won the race. Dấu phẩy biến mệnh đề sau thành lời chú thích thêm và câu mất nghĩa nhấn. Câu chẻ đúng không có dấu phẩy trước that/who.
Trường hợp whose, what và why
Đôi khi bạn gặp câu như It was Lan whose bike was stolen. Câu này dùng được và mang nghĩa nhấn: xe bị mất là xe của Lan. Tuy nhiên dạng rõ ràng và thông dụng hơn khi viết lại câu là đưa cả cụm sở hữu lên: It was Lan’s bike that was stolen. Trong bài viết lại câu, nên chọn dạng có that này.
What không đứng làm từ nối sau tiêu điểm trong câu chẻ với It. Câu It was the noise what woke me up là cách nói của một số vùng nhưng sai theo chuẩn. Nhiều người học nhầm vì có cấu trúc câu chẻ giả What woke me up was the noise; ở đó What đứng đầu câu, khung hoàn toàn khác. Hai khuôn không trộn với nhau.
Còn why? It was because of the rain why the match was cancelled là sai; dùng that. Tuy nhiên câu That is why the match was cancelled lại hoàn toàn đúng — đây là câu nêu kết luận, không phải câu chẻ, và rất hay dùng để khép một đoạn văn giải thích nguyên nhân.
Tiêu điểm là tổ chức, tập thể: that hay who
Danh từ chỉ tổ chức hoặc tập thể như the government, the school, the team, the company nằm ở ranh giới giữa người và vật. Khi bạn nghĩ về nó như một đơn vị, một cơ quan, that là lựa chọn tự nhiên nhất: It was the school that changed the timetable. Khi bạn muốn nhấn những con người cụ thể bên trong, who nghe hợp hơn: It was the team who stayed late to fix the error.
Không có quy tắc cứng ở đây, và cả hai cách đều gặp trong văn bản chuẩn. Điều cần giữ là sự nhất quán giữa từ nối và động từ: nếu dùng who với ý “các thành viên”, tiếng Anh kiểu Anh có khi chia động từ số nhiều (the team who were…), còn tiếng Anh kiểu Mỹ thường giữ số ít. Trong bài làm, that cộng động từ số ít là cách ít rủi ro nhất.
Với tên riêng của tổ chức, như tên một câu lạc bộ hay một nhà máy, xử lý giống danh từ tập thể. Với tên người thì luôn coi là người: who hoặc that đều được, không dùng which.
Mẹo nhớ nhanh trước khi làm bài
Gom lại thành vài dòng ngắn để bạn ôn trước giờ kiểm tra:
- Không chắc thì chọn that — hợp với mọi loại tiêu điểm.
- Tiêu điểm là người làm chủ ngữ: who hoặc that, không whom, không lược.
- Tiêu điểm là người làm tân ngữ: that, who, whom đều được; whom trang trọng nhất.
- Tiêu điểm là vật: that; tránh which, không dùng who.
- Tiêu điểm có giới từ hoặc là mệnh đề because: dùng that.
- Không dấu phẩy trước từ nối, không what, không why.
Các dòng trên đủ để xử lý phần lớn câu hỏi chọn từ nối. Chỗ cần suy nghĩ thêm thường không nằm ở từ nối mà ở việc xác định tiêu điểm là chủ ngữ hay tân ngữ — câu dài, có mệnh đề phụ, người viết dễ nhận nhầm. Khi đó, trả tiêu điểm về câu gốc và hỏi “ai làm, làm gì, cho ai” sẽ ra ngay vai trò của nó, và từ nối tự nhiên được chọn đúng.
Bài tập chọn từ nối có đáp án
Điền từ nối phù hợp vào chỗ trống. Có câu nhận nhiều đáp án; phần giải thích nói rõ.
- It was the twins ___ painted the fence. → who hoặc that (chủ ngữ là người).
- It is the heat ___ makes me tired. → that (chủ ngữ là sự vật; which hiếm, không nên chọn).
- It was in a small village ___ the writer was born. → that (tiêu điểm là cụm giới từ).
- It was Mr Bao ___ the committee chose. → that, who hoặc whom (tân ngữ là người; whom trang trọng).
- It is because she listens ___ people trust her. → that (tiêu điểm là mệnh đề lý do).
- It was these shoes ___ I wanted, not those. → that, hoặc lược hẳn trong văn nói.
- It was the manager ___ signed the contract. → who hoặc that; không lược, không dùng whom.
Nếu bạn làm đúng cả bảy câu, phần từ nối đã vững. Nếu sai ở câu 4 hoặc câu 7, hãy quay lại phân biệt chủ ngữ và tân ngữ: đó là gốc của mọi nhầm lẫn giữa who và whom.
Câu hỏi thường gặp
Which có bao giờ đúng trong câu chẻ không?
Có gặp, ví dụ It was the price which surprised me, và không hẳn là sai. Tuy nhiên that phổ biến hơn rất nhiều và là lựa chọn mà sách ngữ pháp thường đưa ra cho câu chẻ. Trong bài làm, chọn that để an toàn.
Câu It was 1990 when they met có sai không?
Không hẳn sai. Khi không có giới từ, câu như vậy thường được hiểu là câu giới thiệu thời điểm kèm mệnh đề chỉ thời gian, gần với câu kể hơn câu chẻ chuẩn. Muốn viết câu chẻ nhấn thời gian theo đúng khuôn, dùng It was in 1990 that they met.
Có dùng whoever, whatever sau tiêu điểm được không?
Không. Whoever và whatever tự mang nghĩa bất cứ ai, bất cứ gì, không phải từ nối của câu chẻ. Câu chẻ chỉ dùng that, who, whom và hiếm khi which sau tiêu điểm, nên gặp whoever ở vị trí này là câu đã sai.
Trong văn nói có ai dùng where sau nơi chốn không?
Có, nhất là khi tiêu điểm là địa danh không kèm giới từ, như It was Da Lat where we spent our honeymoon. Người nghe vẫn hiểu bình thường, nhưng trong văn viết chuẩn và bài làm, nên đổi thành It was in Da Lat that we spent our honeymoon.
Câu chẻ với that có trùng với mệnh đề quan hệ that không?
Về hình thức thì giống, nhưng chức năng khác. Mệnh đề quan hệ bổ nghĩa cho danh từ đứng trước; mệnh đề sau that trong câu chẻ là phần còn lại của câu gốc. Cách kiểm: bỏ It is/was và that, nếu ghép lại được thành câu gốc hoàn chỉnh thì đó là câu chẻ.