Muốn nhấn trạng ngữ, bạn đưa nguyên cụm trạng ngữ — kể cả giới từ đi kèm — lên sau It is/was, rồi nối phần còn lại bằng that. Câu They got married in 2020 thành It was in 2020 that they got married; câu We met at the station thành It was at the station that we met.
Điểm khó của dạng này nằm ở ba chỗ: giữ hay bỏ giới từ, dùng that hay when/where, và loại trạng ngữ nào chẻ được. Bài đi lần lượt qua thời gian, nơi chốn, lý do, cách thức và mục đích, có bảng tổng hợp, bước kiểm tra và bài tập có đáp án.
Các loại trạng ngữ hay chẻ nhất
Bảng dưới gom các loại trạng ngữ thường gặp trong câu chẻ, với câu thường và câu chẻ đặt cạnh nhau.
| Loại | Câu thường | Câu chẻ |
|---|---|---|
| Thời gian | The shop opened in March. | It was in March that the shop opened. |
| Thời gian (mệnh đề) | I understood the lesson when the teacher drew a picture. | It was when the teacher drew a picture that I understood the lesson. |
| Nơi chốn | She grew up in Quy Nhon. | It was in Quy Nhon that she grew up. |
| Lý do (mệnh đề) | He apologised because he felt guilty. | It was because he felt guilty that he apologised. |
| Lý do (cụm) | The flight was delayed because of the storm. | It was because of the storm that the flight was delayed. |
| Cách thức | She solved the problem by asking the right questions. | It was by asking the right questions that she solved the problem. |
| Mục đích | They saved money to buy a house. | It was in order to buy a house that they saved money. |
Mục đích chẻ được nhưng ít gặp hơn và nghe trang trọng; thêm in order giúp câu rõ nghĩa hơn so với chỉ dùng to. Các loại còn lại xuất hiện thường xuyên cả trong văn viết lẫn dạng bài viết lại câu.
Giữ nguyên giới từ khi đưa trạng ngữ lên
Trạng ngữ thời gian và nơi chốn thường đi kèm giới từ: in, on, at, during, after. Khi chẻ, giới từ đi theo cụm lên đầu: It was on Sunday that…, It was at the station that…. Nếu chỉ đưa danh từ lên mà để giới từ ở lại, câu thường nghe vụng hoặc sai: It was Sunday that we met on không phải cách người bản ngữ nói.
Riêng với thời gian, có những trạng ngữ không cần giới từ ngay từ câu gốc: last year, yesterday, this morning. Lúc đó cứ đưa nguyên lên: It was yesterday that the results came out. Không thêm giới từ, cũng không thêm in trước last year.
Một điểm tinh tế: so sánh It was in Hue that they met với It was Hue that they visited. Câu đầu có in vì Huế là nơi diễn ra việc gặp — trạng ngữ. Câu sau không có in vì Huế là thứ được thăm — tân ngữ của visited. Cùng một danh từ chỉ nơi, nhưng vai trò trong câu gốc quyết định có giới từ hay không. Cách kiểm chắc nhất là trả tiêu điểm về câu gốc: they met in Hue, they visited Hue.
That hay when, where trong câu chẻ trạng ngữ
Người học hay viết It was in 2020 when they got married hoặc It was in Quy Nhon where she grew up, vì quen với mệnh đề quan hệ chỉ thời gian và nơi chốn. Theo chuẩn ngữ pháp được dạy trong nhà trường và theo cách viết trang trọng, câu chẻ dùng that, vì cụm giới từ in 2020 đã mang nghĩa thời gian; thêm when là lặp chức năng.
Trong tiếng Anh thực tế, đặc biệt khi nói, when sau tiêu điểm thời gian không hiếm, và một số sách ngữ pháp coi đó là cách nói thân mật chấp nhận được. Với where sau tiêu điểm nơi chốn có giới từ, mức chấp nhận thấp hơn. Vì vậy trong bài làm, chọn that là an toàn nhất; khi nghe người khác dùng when, bạn không cần coi đó là lỗi nghiêm trọng.
Có một trường hợp dễ nhầm: It was 2020 when they got married, không có in. Câu này thường được hiểu theo kiểu “lúc ấy là năm 2020, khi họ cưới nhau” — when mở một mệnh đề bổ nghĩa cho năm 2020, gần với câu kể hơn là câu chẻ. Nếu mục tiêu là nhấn năm, hãy dùng khuôn chuẩn It was in 2020 that….
Tiêu điểm là cả một mệnh đề thời gian: when, after, before, once
Không chỉ cụm từ, cả một mệnh đề thời gian cũng làm tiêu điểm được. Câu He started saving money after he lost his job thành It was after he lost his job that he started saving money. Câu We noticed the leak when the ceiling turned yellow thành It was when the ceiling turned yellow that we noticed the leak. Liên từ after, when nằm trong tiêu điểm, còn từ nối phía sau vẫn là that.
Ở đây có một chỗ dễ rối: câu có hai chữ chỉ thời gian liền nhau, when ở đầu tiêu điểm và that ở đầu mệnh đề sau. Nhiều người thấy “thừa” nên bỏ that hoặc đổi that thành when lần nữa. Cả hai cách đều làm hỏng câu. Hãy coi when the ceiling turned yellow là một khối nguyên vẹn đặt sau It was, rồi mới nối tiếp bằng that.
Với before, câu chẻ nhấn rằng việc xảy ra sớm hơn một mốc mà người nghe có thể đã nghĩ khác, giọng hơi trang trọng: It was before the meeting started that the director changed the plan. Với once, câu chẻ hiếm gặp và dễ nghe gượng; nếu cần nhấn, dạng It was only after… thường tự nhiên hơn.
Chẻ trạng ngữ lý do: because được, since và as thì không
Because và because of chẻ được. It was because of the noise that she couldn’t sleep. It is because they trust you that they ask for your opinion. Đây là cách rất tự nhiên để nhấn nguyên nhân thật sự.
Since và as không đứng trong câu chẻ. Không viết It was since he was ill that he stayed home. Hai liên từ này thường giới thiệu lý do như điều người nghe đã biết, trong khi câu chẻ lại đặt lý do làm thông tin mới cần nhấn — hai vai trò không khớp nhau. Muốn chẻ, đổi sang because.
Due to dùng được nhưng trang trọng. It was due to a technical fault that the train stopped. Câu này gặp trong thông báo, văn bản; văn nói thường dùng because of.
Nhấn lý do để bác bỏ lý do khác. It wasn’t because of the price that we left; it was because of the service. Cặp câu chẻ phủ định – khẳng định này rất hay gặp trong tranh luận và bài luận nghị luận.
Không đặt dấu phẩy trước that. Câu thường có thể viết Because he felt guilty, he apologised với dấu phẩy. Trong câu chẻ thì không: It was because he felt guilty that he apologised.
Cách thức, phương tiện và điều kiện
Trạng ngữ cách thức thường mở đầu bằng by + V-ing hoặc with + danh từ: It was by working at night that he finished the project; It was with a simple knife that the chef carved the melon. Dạng này hay gặp khi muốn chỉ ra cách làm hay phương tiện thực sự dẫn tới kết quả.
Trạng từ chỉ cách thức đơn lẻ như carefully, slowly thì ít khi đứng làm tiêu điểm của câu chẻ. Câu It was carefully that she opened the box đúng về khuôn nhưng nghe lạ với nhiều người bản ngữ; thường người ta nói She opened the box very carefully và nhấn giọng vào very carefully. Bạn nên tránh dạng này trong bài viết.
Mệnh đề điều kiện với if cũng có thể đứng làm tiêu điểm, nhất là kèm only: It is only if we leave now that we can catch the train. Câu nghe trang trọng và hợp văn viết. Đừng nhầm với đảo ngữ Only if … can we… — đảo ngữ là một cấu trúc khác, có trợ động từ đứng trước chủ ngữ, được bàn ở chuyên mục riêng.
Kiểm tra nhanh một câu chẻ trạng ngữ theo bốn bước
Khi viết xong một câu chẻ trạng ngữ, chạy qua bốn bước kiểm tra sau trước khi nộp bài hoặc gửi đi.
- Bỏ It is/was và that, đặt cụm tiêu điểm vào cuối phần còn lại. Ví dụ It was at the station that we met → we met at the station. Nếu ra một câu hoàn chỉnh, đúng nghĩa, bước này đạt.
- Xem cụm tiêu điểm có giữ đủ giới từ như câu gốc không. Thiếu at, in, on là lỗi thường gặp nhất.
- Xem từ nối có phải là that không. Nếu đang dùng when hay where, đổi sang that trong văn viết.
- Xem is hay was có khớp thì của câu gốc không. Câu gốc quá khứ thì dùng was; câu gốc hiện tại hoặc chân lý chung thì dùng is.
Áp dụng cho câu It is in the morning when I feel most productive: bước 1 ra I feel most productive in the morning — ổn; bước 2 ổn; bước 3 phát hiện when, sửa thành that; bước 4 ổn. Câu sửa: It is in the morning that I feel most productive.
Bài tập chẻ trạng ngữ có đáp án
Viết lại các câu sau, nhấn vào phần in đậm. Đáp án ngay sau mũi tên.
- The concert started at eight o’clock. → It was at eight o’clock that the concert started.
- He learned to swim in Nha Trang. → It was in Nha Trang that he learned to swim.
- The road is closed because of the flood. → It is because of the flood that the road is closed.
- She got the job by practising every interview question. → It was by practising every interview question that she got the job.
- We first noticed the problem last week. → It was last week that we first noticed the problem.
- They moved to Da Nang because they wanted a quieter life. → It was because they wanted a quieter life that they moved to Da Nang.
Ở câu 3, câu gốc dùng hiện tại (is closed) nên khung mở là It is. Ở câu 5, last week không có giới từ trong câu gốc nên cũng không thêm giới từ khi chẻ. Ở câu 6, không đổi because thành since dù câu gốc có thể viết bằng since.
Câu hỏi thường gặp
It was in 2020 that hay It was in 2020 when mới đúng?
Trong văn viết chuẩn và bài làm, dùng that. When sau tiêu điểm thời gian có gặp trong văn nói và một số sách coi là cách nói thân mật chấp nhận được, nhưng that là lựa chọn không ai bắt lỗi, nên hãy giữ thói quen dùng that.
Có chẻ được trạng từ tần suất như always, often không?
Thường là không. Câu như It is often that he comes late nghe không tự nhiên. Riêng dạng phủ định It is not often that… lại là cách nói quen thuộc, ví dụ It is not often that we see snow here, nghĩa là hiếm khi thấy tuyết ở đây.
Chẻ trạng ngữ có làm đổi nghĩa câu không?
Sự việc không đổi, nhưng câu chẻ ngầm hiểu phần sau that là điều đã biết. It was in Hue that they met giả định mọi người đã biết họ gặp nhau, chỉ nhấn nơi gặp là Huế chứ không phải nơi khác. Đặt sai bối cảnh, câu sẽ nghe như đang tranh cãi.
Có thể đặt hai trạng ngữ trong một câu chẻ không?
Nên để một trạng ngữ làm tiêu điểm, các trạng ngữ khác giữ trong mệnh đề sau. Ví dụ It was in Hue that they met in 2019, trong đó in Hue là tiêu điểm, in 2019 vẫn ở phía sau. Đưa cả hai lên khiến người đọc không biết đâu là trọng tâm.
Tại sao không dùng since trong câu chẻ lý do?
Since và as thường giới thiệu lý do như điều người nghe đã biết hoặc dễ đoán, còn tiêu điểm của câu chẻ phải là thông tin mới cần nhấn. Hai vai trò không khớp nhau nên câu chẻ với since, as nghe sai. Dùng because hoặc because of thay thế.