Câu chẻ bị động có hai dạng chính: nhấn vật chịu tác động — It was the old school that was rebuilt after the flood — và nhấn người thực hiện bằng cụm by — It was by local volunteers that the old school was rebuilt. Cả hai đều đúng ngữ pháp, nhưng dạng thứ hai trang trọng và thường có cách viết gọn hơn ở thể chủ động.
Bài này giải thích cách đưa câu bị động vào khung câu chẻ, cách chia động từ be trong mệnh đề sau, khi nào nên chuyển về chủ động cho câu tự nhiên hơn, và các lỗi hay gặp khi đề yêu cầu viết lại câu bắt đầu bằng It was by. Các cấu trúc bị động đặc biệt khác thuộc chủ đề khác, không bàn ở đây.
Nhắc lại câu bị động trong vài dòng
Câu bị động đưa đối tượng chịu tác động lên làm chủ ngữ: Local volunteers rebuilt the old school (chủ động) → The old school was rebuilt by local volunteers (bị động). Động từ bị động gồm be chia theo thì và chủ ngữ mới, cộng phân từ hai (rebuilt). Người thực hiện, nếu cần nêu, đi sau by.
Khi kết hợp với câu chẻ, câu bị động cho thêm hai thành phần có thể làm tiêu điểm: chủ ngữ bị động (vật chịu tác động) và cụm by (người thực hiện). Ngoài ra, các trạng ngữ thời gian, nơi chốn vẫn chẻ như bình thường: It was after the flood that the old school was rebuilt.
Câu chẻ không thay đổi bản chất bị động của câu gốc. Nếu câu gốc bị động, mệnh đề sau that vẫn bị động; bạn chỉ đưa một thành phần ra trước. Việc biến câu chủ động thành câu chẻ bị động, hay ngược lại, là hai thao tác tách biệt, nên làm lần lượt từng bước để tránh lẫn.
Ba dạng câu chẻ từ một câu bị động
Câu gốc: The old school was rebuilt by local volunteers after the flood.
| Nhấn vào | Câu chẻ | Nhận xét |
|---|---|---|
| Vật chịu tác động | It was the old school that was rebuilt by local volunteers after the flood. | Ngầm hiểu: có công trình được xây lại, và đó là ngôi trường cũ. |
| Người thực hiện | It was by local volunteers that the old school was rebuilt after the flood. | Đúng nhưng trang trọng; văn thường hay chuyển về chủ động. |
| Thời gian | It was after the flood that the old school was rebuilt by local volunteers. | Trạng ngữ chẻ như mọi câu khác. |
Dạng thứ hai có một phương án chủ động thường tự nhiên hơn: It was local volunteers who rebuilt the old school after the flood. Hai câu cùng nhấn những người tình nguyện; câu chủ động ngắn hơn và dễ đọc hơn. Trong bài viết lại câu, nếu đề cho sẵn It was by thì viết dạng bị động; nếu đề chỉ cho It was thì tuỳ phần gợi ý tiếp theo mà chọn chủ động hay bị động.
Chia động từ be trong mệnh đề sau
Theo vật được nhấn. Khi tiêu điểm là chủ ngữ bị động, be trong mệnh đề sau chia theo nó: It was the windows that were damaged, not the door (số nhiều, were); It was the door that was damaged (số ít, was).
Khung mở vẫn số ít. Viết It was the windows…, không viết It were the windows…. Khung It + be không đổi theo tiêu điểm.
Khi nhấn cụm by, chia theo chủ ngữ của mệnh đề sau. It was by the students that these trees were planted. Động từ were planted hoà hợp với these trees, không với the students.
Giữ thì như câu gốc. The report has been checked by two editors → It is the report that has been checked by two editors, hoặc It is by two editors that the report has been checked.
Bị động với động từ khuyết thiếu. It is this form that must be signed by a parent. Động từ khuyết thiếu ở lại mệnh đề sau, cùng be nguyên mẫu và phân từ hai.
Khi nào chọn chủ động, khi nào chọn bị động trong câu chẻ
Cùng một ý nhấn người thực hiện, bạn có hai lựa chọn: It was the engineers who designed the system (chủ động) và It was by the engineers that the system was designed (bị động). Câu chủ động gọn, nhịp nhanh, phù hợp hầu hết văn bản. Câu bị động dài hơn và chỉ đáng dùng khi đoạn văn trước đó đang nói về the system, muốn giữ nó làm chủ đề xuyên suốt, hoặc khi văn bản đòi giọng rất trang trọng.
Khi nhấn vật chịu tác động, bị động lại thường hợp lý: It was the east wing that was damaged in the fire. Người đọc quan tâm phần nào bị hư hại, còn cái gì gây ra thì đã biết (ngọn lửa). Viết chủ động It was the east wing that the fire damaged vẫn đúng nhưng kéo ngọn lửa vào vai chủ ngữ, câu nghe như đang kể về đám cháy hơn là về toà nhà.
Nguyên tắc chung: chọn thể của mệnh đề sau sao cho phần đã biết đứng tự nhiên, phần mới làm tiêu điểm. Đừng chuyển sang bị động chỉ để câu “trông học thuật hơn” — câu chẻ bị động chồng hai lớp cấu trúc, dùng nhiều sẽ khiến văn khó đọc.
Câu chẻ bị động trong văn bản thật
Dạng này không chỉ có trong bài tập. Một số kiểu văn bản dùng nó khá tự nhiên; các câu dưới đây tự viết để minh hoạ:
- Báo cáo sự cố: It was the cooling fan that was replaced, not the whole machine. — Bộ phận được thay là quạt làm mát, không phải cả máy. Người đọc cần biết chính xác cái gì đã bị tác động.
- Mô tả công trình, hiện vật: It was in the nineteenth century that the house was extended to the east. — Nhấn thời điểm, giữ ngôi nhà làm chủ đề của cả đoạn.
- Biên bản họp: It was by a show of hands that the proposal was approved. — Nhấn cách thức thông qua đề xuất.
- Thư phản hồi khách hàng: It was your second order that was delayed; the first one has already been delivered. — Đính chính đơn nào bị chậm.
- Bài luận: It is not the tools but the way they are used that should be regulated. — Không phải bản thân công cụ, mà cách dùng chúng mới là thứ cần được quản lý. Khuôn not A but B đặt trọn trong tiêu điểm, sau đó mới tới that.
Điểm chung: phần đã biết (máy được sửa, nhà được mở rộng, đề xuất được thông qua) nằm sau that ở thể bị động, còn tiêu điểm là mảnh thông tin người đọc đang cần. Khi tiêu điểm là người làm, hãy cân nhắc chuyển về chủ động trước khi chọn It was by.
Chuyển câu chủ động sang câu chẻ bị động theo từng bước
Đề ví dụ: viết lại A young architect designed the library, bắt đầu bằng It was by.
- Đổi câu gốc sang bị động trước: The library was designed by a young architect.
- Xác định tiêu điểm theo đề: It was by nghĩa là tiêu điểm là cụm by a young architect.
- Đưa nguyên cụm lên sau khung mở: It was by a young architect.
- Thêm that và chép phần còn lại của câu bị động: that the library was designed.
- Ghép và đọc lại: It was by a young architect that the library was designed. Kiểm thì (was designed khớp quá khứ), kiểm không lặp by ở cuối câu.
Làm theo thứ tự ngược lại — chẻ trước rồi mới đổi bị động — thường gây rối, vì phải sửa hai lần. Đổi thể trước, chẻ sau là cách gọn nhất. Nếu đề chỉ cho It was a young architect… mà không có by, bạn bỏ qua bước 1 và viết thẳng câu chủ động: It was a young architect who designed the library.
Lỗi hay gặp với câu chẻ bị động
Năm lỗi dưới đây gặp nhiều trong bài làm có yêu cầu viết lại câu bắt đầu bằng It was by hoặc It was … that.
- Lặp by: It was by the students that the trees were planted by. → bỏ by ở cuối.
- Quên be: It was the windows that damaged in the storm. → that were damaged. Thiếu be khiến câu thành chủ động với nghĩa sai: cửa sổ gây hư hại.
- Chia be theo người thực hiện: It was by the students that the tree were planted. → the tree was planted.
- Dùng who sau cụm by: It was by the students who the trees were planted. → dùng that, vì tiêu điểm là cụm giới từ.
- Đưa by lên nhưng giữ chủ động phía sau: It was by a young architect that designed the library. → that the library was designed.
Cách kiểm chung vẫn là trả tiêu điểm về chỗ cũ: the trees were planted by the students — phải là một câu bị động hoàn chỉnh. Nếu thừa by, thiếu be hay động từ không có chủ ngữ, câu chẻ đang có lỗi.
Bài tập có đáp án
Viết lại theo gợi ý trong ngoặc. Chỗ nào có hơn một đáp án được ghi rõ.
- The storm destroyed the old pier. (It was the old pier …) → It was the old pier that was destroyed by the storm. Cũng đúng: It was the old pier that the storm destroyed.
- Doctors from the city hospital trained the village nurses. (It was by …) → It was by doctors from the city hospital that the village nurses were trained.
- These photos were taken in Sa Pa. (nhấn nơi chốn) → It was in Sa Pa that these photos were taken.
- The rules have been changed by the new principal. (nhấn người thực hiện, dạng chủ động) → It is the new principal who has changed the rules.
- This song was written by a high school student. (It was a high school student …) → It was a high school student who wrote this song.
- The parcel will be delivered tomorrow. (nhấn thời gian) → It is tomorrow that the parcel will be delivered.
Câu 4 và 5 cho thấy khi đề gợi ý It is/was + người mà không có by, mệnh đề sau chuyển về chủ động với who. Câu 1 nhận cả hai cách vì gợi ý chỉ cố định tiêu điểm, không cố định thể của mệnh đề sau.
Câu hỏi thường gặp
It was by … that có trang trọng quá không?
Có phần trang trọng. Dạng này hợp văn bản báo cáo, mô tả công trình, sự kiện. Trong giao tiếp và văn viết thông thường, câu chẻ chủ động như It was the volunteers who rebuilt the school tự nhiên và dễ đọc hơn.
Câu chẻ bị động có bỏ được by + người thực hiện không?
Được, nếu người thực hiện không quan trọng hoặc không biết. It was the east wing that was damaged là câu hoàn chỉnh. Chỉ khi tiêu điểm chính là người thực hiện thì mới cần cụm by và đưa nó lên đầu.
Có lược that trong câu chẻ bị động được không?
Khi tiêu điểm là chủ ngữ bị động thì không, vì that làm chủ ngữ của mệnh đề sau. Khi tiêu điểm là cụm by hoặc trạng ngữ, văn nói đôi khi lược, nhưng văn viết nên giữ that để câu rõ ràng.
Get bị động có dùng trong câu chẻ được không?
Có, trong văn nói thân mật: It was my bike that got stolen, not yours. Get thường đi với sự việc bất ngờ hoặc không mong muốn. Trong văn viết trang trọng, dùng was stolen sẽ phù hợp hơn.
Câu chẻ bị động có dùng với thì tiếp diễn không?
Có, ví dụ It is the main road that is being repaired, not the side street. Động từ bị động tiếp diễn giữ nguyên ở mệnh đề sau; khung mở chọn is hoặc was theo thì của câu gốc như mọi câu chẻ khác.