Trong câu chẻ What, động từ to be thường chia số ít (is/was) vì chủ ngữ của cả câu là mệnh đề What, mà mệnh đề được tính là số ít. What I need is a holiday. và What I need is two days off. đều dùng is. Khi phần sau to be là danh từ số nhiều, dạng số nhiều are/were cũng gặp, nhất là văn nói, và nhiều sách ngữ pháp chấp nhận — nhưng số ít là lựa chọn an toàn.
Về thì, to be thường khớp với thì của động từ trong mệnh đề What: What I wanted was…, What we need is…. Bài này đi qua quy tắc gốc, trường hợp phần sau số nhiều, trường hợp What tự mang nghĩa số nhiều, cách chọn thì, câu chẻ đảo ngược, phủ định và câu hỏi đuôi, cuối cùng là bài tập chọn đáp án có giải thích.
Quy tắc gốc: mệnh đề What tính là số ít
Trong tiếng Anh, một mệnh đề làm chủ ngữ luôn đi với động từ số ít: That he lied is obvious., Whether we go depends on the weather. Mệnh đề What trong câu chẻ cũng vậy. Câu What she bought was a new bike. có chủ ngữ là cả cụm What she bought, nên to be chia theo cụm đó chứ không theo she hay theo bike.
Người Việt hay chia nhầm vì nhìn vào chủ ngữ bên trong mệnh đề What. Câu What they wanted was a refund. đúng, dù they là số nhiều. Viết What they wanted were a refund là sai, vì không có gì số nhiều làm chủ ngữ cả câu. Quy tắc dễ nhớ: bỏ qua mọi thứ nằm trong mệnh đề What, coi cả mệnh đề là một khối số ít.
Cùng lý do đó, câu chẻ có What làm chủ ngữ trong mệnh đề cũng chia số ít ở cả hai chỗ: What annoys the neighbours is the barking. — annoys số ít vì What là chủ ngữ của nó, is số ít vì cả mệnh đề là chủ ngữ của câu. Dù neighbours số nhiều, nó chỉ là tân ngữ bên trong, không ảnh hưởng gì.
Quy tắc này áp dụng y nguyên cho câu chẻ All: All they asked for was a little patience. Và áp dụng cho dạng nhấn hành động: What the students did was (to) organise a book fair., dù students là số nhiều. Đến đây chưa có gì phức tạp; phần khó chỉ xuất hiện khi chính phần đứng sau to be là số nhiều.
Khi phần sau to be là số nhiều
Đây là chỗ các tài liệu ghi nhận hai cách dùng. Bảng dưới gom lại để bạn biết cách nào chắc chắn, cách nào chấp nhận được và khi nào.
| Câu | Đánh giá | Giải thích |
|---|---|---|
| What we need is more chairs. | Đúng, an toàn | Chia theo chủ ngữ là mệnh đề What, số ít |
| What we need are more chairs. | Chấp nhận, hay gặp | Chia theo phần sau, số nhiều; thường thấy ở văn nói và cả văn viết |
| What I saw was two cars and a truck. | Đúng | Phần sau là một cảnh tượng, coi như một khối |
| What I saw were two cars and a truck. | Chấp nhận | Người nói nghĩ tới từng chiếc xe |
Cách xử lý thực tế: khi tự viết, dùng is/was và bạn sẽ không bị coi là sai. Khi làm bài trắc nghiệm, nếu chỉ một trong hai xuất hiện thì chọn cái đó; nếu cả hai cùng có, đề thường muốn kiểm một chỗ khác trong câu (thì, từ thừa), nên hãy soát kỹ phần còn lại trước khi kết luận.
Không nên khẳng định với người khác rằng một trong hai dạng là sai tuyệt đối. Các sách ngữ pháp lớn của tiếng Anh đều ghi nhận dạng số nhiều trong trường hợp này, chỉ khác nhau ở mức độ khuyến khích.
Khi What tự mang nghĩa số nhiều
What có thể thay cho "những thứ mà". Trong một số câu, What tự nó chỉ nhiều đối tượng, và động từ bên trong mệnh đề What đã chia số nhiều: What were once rice fields are now housing estates. Ở đây were và are đều số nhiều vì What ứng với "những cánh đồng". Câu này không phải câu chẻ điển hình, nhưng người học gặp nó trong bài đọc và dễ cho là sai.
Dấu hiệu nhận biết. Động từ ngay sau What đã ở số nhiều (What were…, What are…) là dấu hiệu What đang mang nghĩa số nhiều. Khi đó to be chính cũng chia số nhiều cho khớp.
Trường hợp thường gặp vẫn là số ít. Với câu chẻ What thông thường, động từ trong mệnh đề What có chủ ngữ riêng (What we need) hoặc What làm chủ ngữ số ít (What worries me). Bạn chỉ cần lưu tâm đến dạng số nhiều khi đọc văn bản trang trọng, không cần chủ động dùng.
What làm chủ ngữ với động từ số ít. What worries me is the rising costs. — worries chia số ít theo What; to be số ít. Một số người dùng are vì costs số nhiều; như bảng trên, số ít vẫn là an toàn.
Chọn thì cho to be
Phần lớn trường hợp, to be đi cùng thì với động từ trong mệnh đề What. Có vài ngoại lệ hợp lý mà bạn nên biết để không sửa nhầm câu đúng.
| Mệnh đề What | To be | Ví dụ | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| Hiện tại | is | What she enjoys is cooking for friends. | Trường hợp cơ bản |
| Quá khứ | was | What he forgot was the passport. | Trường hợp cơ bản |
| Tương lai, động từ khuyết thiếu | is (đôi khi will be) | What we will need is a bigger van. | will be gặp được nhưng is phổ biến hơn |
| Quá khứ, nội dung còn đúng ở hiện tại | was hoặc is | What I wanted to ask is whether the class is still open. | Văn nói hay dùng is để nối với hiện tại |
| Hiện tại hoàn thành | is | What has changed is the way we work. | Hiện tại hoàn thành tính là hiện tại |
Dòng thứ tư cho thấy thì không phải lúc nào cũng khớp máy móc. Khi người nói đang hỏi hoặc nói về điều vẫn còn hiệu lực, is sau mệnh đề quá khứ hoàn toàn tự nhiên. Trong bài viết lại câu, nếu câu gốc ở quá khứ thuần tuý, dùng was là chắc chắn nhất.
Câu chẻ đảo ngược: chia theo chủ ngữ đứng đầu
Câu chẻ What có dạng đảo ngược, trong đó phần được nhấn lên đầu và mệnh đề What xuống cuối: More chairs are what we need. Lúc này chủ ngữ ngữ pháp là more chairs, số nhiều, nên to be bắt buộc chia are. Viết More chairs is what we need. là sai theo ngữ pháp chuẩn.
Tương tự: Good teachers are what this school needs. (are theo teachers; needs chia theo this school bên trong mệnh đề), Patience is what you need. (is theo patience), That is what I mean. (is theo that). Quy tắc rất đơn giản: ở dạng đảo ngược, nhìn vào danh từ đứng trước to be và chia theo nó.
Dạng đảo ngược hay gặp nhất là với đại từ chỉ định: That is what I mean., These are what we ordered. Với these, those, to be chia số nhiều; với this, that thì số ít. Nếu bạn chỉ vào một đống đồ và nói Those are what we need., câu hoàn toàn chuẩn; nói Those is what we need. là sai rõ ràng.
Sự khác biệt giữa hai dạng giúp bạn nhớ quy tắc cả hai chiều. Ở dạng thường, chủ ngữ là mệnh đề What nên số ít là mặc định. Ở dạng đảo, chủ ngữ là danh từ đứng đầu nên chia theo danh từ đó. Người học hay mang thói quen của dạng thường sang dạng đảo, viết The students is what…, vì nghĩ "câu chẻ thì chia is". Nhớ rằng thứ quyết định là chủ ngữ thật của câu.
Phủ định, câu hỏi đuôi và động từ khuyết thiếu quanh to be
Vài điểm phụ nhưng hay xuất hiện trong bài tập tìm lỗi sai:
- Phủ định đặt ở to be: What we need isn't more money. Phủ định này thường đi kèm vế đối lập: What we need isn't more money but more time.
- Phủ định đặt trong mệnh đề What: What I don't understand is the last question. To be vẫn khẳng định.
- Câu hỏi đuôi: đuôi theo to be chính và dùng it: What you need is a rest, isn't it? Không dùng don't you theo động từ need bên trong.
- Động từ khuyết thiếu thay to be: What we need might be a different approach. Câu này đúng; động từ khuyết thiếu đứng trước be nguyên mẫu, làm câu bớt khẳng định.
- Tránh lặp is: What the problem is is that… đúng ngữ pháp vì có hai động từ của hai mệnh đề, nhưng nghe vụng. Viết lại thành The problem is that…
Điểm cuối đáng để ý: hai chữ is đứng liền nhau không phải lúc nào cũng sai. Trong What the problem is is that…, chữ is thứ nhất thuộc mệnh đề What, chữ thứ hai là động từ chính. Câu đúng nhưng nên tránh vì khó đọc.
Bài tập chọn đáp án có giải thích
Chọn dạng đúng của to be. Câu nào hai đáp án đều được chấp nhận, phần giải thích đã ghi rõ.
- What the children wanted (was/were) ice cream. — Đáp án: was. Chủ ngữ là mệnh đề What; ice cream không đếm được nên không có lý do dùng were.
- What you need (is/are) two passport photos. — Đáp án an toàn: is. Dạng are cũng được nhiều tài liệu chấp nhận vì phần sau số nhiều.
- Two passport photos (is/are) what you need. — Đáp án: are. Câu đảo ngược, chủ ngữ là two passport photos.
- What surprised me (is/was) the price. (kể chuyện hôm qua) — Đáp án: was, khớp với surprised.
- What has improved (is/was) the bus service. — Đáp án: is. Hiện tại hoàn thành đi với to be hiện tại.
- What were once small shops (is/are) now big supermarkets. — Đáp án: are. What mang nghĩa số nhiều, đã thấy ở were.
Nếu bạn làm đúng câu 2 và 3 cùng lúc, bạn đã nắm được chỗ khó nhất của bài: cùng một nội dung, dạng thường thì số ít là mặc định, dạng đảo ngược thì chia theo danh từ đứng đầu.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao What they wanted was a refund không dùng were?
Vì chủ ngữ của cả câu là mệnh đề What they wanted, được tính là một khối số ít. They chỉ là chủ ngữ bên trong mệnh đề và không ảnh hưởng tới to be chính. Phần sau là a refund cũng số ít, nên không có lý do nào để dùng were.
Đề thi chọn is hay are khi phần sau số nhiều?
Không có một quy tắc chấm chung cho mọi đề. Dạng is luôn đúng theo quy tắc chủ ngữ là mệnh đề; dạng are được nhiều sách chấp nhận. Đề được soạn cẩn thận thường không đưa cả hai vào phương án. Nếu gặp cả hai, hãy xem các chỗ khác trong câu trước khi quyết định.
Câu What I want to know is why có dùng was được không?
Được nếu bạn đang kể lại chuyện trong quá khứ: What I wanted to know was why he left. Còn khi đang hỏi ngay bây giờ, dùng is là tự nhiên nhất. Người bản ngữ cũng hay nói What I wanted to ask is… với nghĩa lịch sự, dù want ở quá khứ.
Câu chẻ All có quy tắc chia khác What không?
Không. Mệnh đề All cũng được tính là số ít: All I need is two more days. Dạng are khi phần sau số nhiều cũng gặp trong văn nói. Ở dạng đảo ngược, ví dụ Two more days is all I need, người bản ngữ thường dùng is vì coi khoảng thời gian là một khối.
Khi nào hai chữ is đứng liền nhau là đúng?
Khi chữ thứ nhất thuộc mệnh đề What và chữ thứ hai là động từ chính, như What the problem is is that we lack staff. Câu đúng ngữ pháp nhưng khó đọc, nên viết lại thành The problem is that we lack staff. Còn lặp is trong The thing is is that là hiện tượng văn nói, không chuẩn.