Muốn nhấn mạnh cả một hành động bằng câu chẻ What, bạn phải mượn động từ do trong mệnh đề What, rồi đặt hành động thật sau to be: What + S + do/does/did + is/was + (to) + V. Câu thường He called the police. thành What he did was call the police. hoặc What he did was to call the police. Cả hai đều đúng; dạng không có to phổ biến hơn trong văn nói và tiếng Anh Mỹ, dạng có to gặp nhiều hơn trong văn viết.
Bài này giải thích vì sao phải có do, chọn có to hay không to, chia thế nào ở thì hiện tại, quá khứ, tiếp diễn, tương lai, với động từ khuyết thiếu, và dạng mở rộng What … did to/with …. Phần cuối là các lỗi hay gặp và bài tập có đáp án.
Vì sao phải mượn do
Câu chẻ What tách câu thành hai vế: vế What chứa phần đã biết, vế sau to be chứa phần muốn nhấn. Khi phần muốn nhấn là tân ngữ, việc tách rất dễ: He called the police. thành What he called was the police. Nhưng câu này nhấn vào đối tượng được gọi, như thể người ta đang thắc mắc anh ấy gọi ai. Nếu điều đang được chờ là anh ấy đã làm gì, thì cái cần đưa ra sau to be là cả cụm call the police.
Lúc đó mệnh đề What bị trống động từ. Tiếng Anh lấp chỗ trống bằng do, một động từ mang nghĩa chung "làm": What he did nghĩa là "việc anh ấy đã làm". Động từ do này là động từ thường, chia theo chủ ngữ và thì: What she does, What they did, What we are doing. Còn hành động thật ở vế sau thì giữ dạng nguyên mẫu, không chia thì nữa, vì thì đã được thể hiện ở did và was.
Đây là điểm khác lớn nhất giữa câu chẻ What và câu chẻ It is … that. Với It, bạn không thể đưa nguyên một cụm động từ vào giữa: câu kiểu It was call the police that he did. là sai. Muốn nhấn hành động, câu chẻ What với do gần như là lựa chọn duy nhất trong nhóm câu chẻ.
Có to hay không to
Đây là câu hỏi hay gặp nhất với cấu trúc này. Các sách ngữ pháp chuẩn đều chấp nhận cả hai; khác biệt nằm ở mức dùng và ở một vài trường hợp cụ thể.
| Dạng | Ví dụ | Mức dùng |
|---|---|---|
| was + V nguyên mẫu | What she did was open a small bakery. | Rất phổ biến, nhất là văn nói và tiếng Anh Mỹ |
| was + to V | What she did was to open a small bakery. | Đúng, hay gặp hơn trong văn viết, tiếng Anh Anh |
| is/was + V-ing | What she is doing is opening a small bakery. | Khi mệnh đề What ở thì tiếp diễn |
| Sai: chia thì ở vế sau | What she did was opened a small bakery. | Không dùng trong tiếng Anh chuẩn; thì đã nằm ở did |
Khi đề bài là trắc nghiệm và cả V lẫn to V cùng xuất hiện trong các phương án, thường chỉ một trong hai có mặt để tránh hai đáp án đúng; nếu cả hai cùng xuất hiện, hãy đọc kỹ các phần khác của phương án, vì chỗ sai thường nằm ở thì hoặc ở từ thừa. Khi tự viết, bạn chọn một dạng và giữ thống nhất trong cả bài.
Một gợi ý thực tế: nếu mệnh đề What đã dài hoặc có nhiều động từ, thêm to đôi khi giúp người đọc thấy rõ chỗ bắt đầu của hành động được nhấn. Đây là lựa chọn văn phong, không phải quy tắc.
Chia theo từng thì
Thì của câu thể hiện ở hai chỗ: động từ do trong mệnh đề What và động từ to be. Hành động được nhấn thì giữ dạng phù hợp với do, như bảng dưới.
| Thì của câu gốc | Câu thường | Câu chẻ What |
|---|---|---|
| Hiện tại đơn | He teaches maths at night. | What he does is (to) teach maths at night. |
| Quá khứ đơn | They sold the house. | What they did was (to) sell the house. |
| Hiện tại tiếp diễn | She is learning Korean. | What she is doing is learning Korean. |
| Tương lai với going to | We are going to repaint the walls. | What we are going to do is (to) repaint the walls. |
| Động từ khuyết thiếu | You should talk to the manager. | What you should do is (to) talk to the manager. |
| Hiện tại hoàn thành | I have emailed the landlord. | What I have done is email the landlord. (xem ghi chú) |
Với thì hoàn thành, cách dùng không thống nhất: có người dùng nguyên mẫu, có người dùng dạng V3 khớp với done (What I have done is emailed the landlord.). Vì không có một đáp án duy nhất được mọi tài liệu thống nhất, cách an toàn khi viết là chuyển sang quá khứ đơn nếu ngữ cảnh cho phép (What I did was email the landlord.), hoặc dùng câu thường kèm trợ động từ nhấn mạnh.
Dạng mở rộng: What … did to và What … did with
What + S + did + to + người/vật. Dùng khi muốn nói một tác động lên ai hay cái gì: What the storm did to the roof was tear off half the tiles. So với câu thường The storm tore off half the tiles on the roof., câu chẻ làm người nghe chú ý vào hậu quả. Dạng này hay dùng khi kể chuyện xấu, thiệt hại, hoặc lời trách: What you did to her was unfair. — lưu ý câu này là mệnh đề What làm chủ ngữ với tính từ, không phải câu chẻ nhấn hành động.
What + S + do + with + vật. Hay dùng khi hướng dẫn hoặc hỏi cách xử lý: What you do with the leftover rice is fry it with an egg. Câu này rất tự nhiên trong lời chỉ dẫn nấu ăn, sửa đồ, làm bài.
What happened to + người/vật. Nhìn giống nhưng khác cơ chế: What happened to the old bridge was that it was pulled down. Ở đây không mượn do mà dùng happen, và vế sau thường là một mệnh đề that. Dạng What happened was có bài riêng trong danh mục.
Chú ý vị trí tân ngữ. Trong What you do with the rice is fry it., tân ngữ it sau fry là bắt buộc, vì fry cần tân ngữ và rice đã nằm ở mệnh đề What. Bỏ it thì câu thành cụt.
Dùng khi nào cho tự nhiên
Cấu trúc nhấn hành động có mấy chỗ dùng rất quen thuộc trong tiếng Anh hằng ngày. Nắm được các chỗ này, bạn sẽ nghe ra nó trong phim, bài giảng và dùng lại đúng lúc:
- Hướng dẫn từng bước: What you do is (to) press this button twice, then wait. Người bản ngữ hay mở lời chỉ dẫn theo đúng kiểu này.
- Kể lại một quyết định: The shop was losing money, so what we did was cut the opening hours. Phần sau was là điểm nút của câu chuyện.
- Phê bình nhẹ hoặc trách: What he did was ignore every email for a week. Nhấn vào hành vi chứ không vào con người.
- Đưa lời khuyên: What you need to do is talk to her directly. Mềm hơn câu mệnh lệnh nhưng vẫn rõ ý.
- Viết luận: What the government did was (to) raise the tax on sugary drinks. Dùng một lần ở đoạn then chốt có tác dụng, dùng dày thì nặng.
Trong văn nói, người bản ngữ đôi khi nói What I did was, I called her. với một chỗ ngừng sau was và một mệnh đề đầy đủ. Đây là lối nói tự nhiên khi ứng khẩu, nhưng không nên đưa vào bài viết hay bài thi.
Lỗi hay gặp với What … did
Các lỗi dưới đây thường xuất hiện khi người học viết lại câu hoặc dịch từ tiếng Việt. Mỗi lỗi có câu sai và câu sửa.
- Chia thì hai lần. Sai: What he did was called the police. Sửa: What he did was (to) call the police.
- Quên mượn do. Sai: What he was call the police. Sửa: What he did was call the police.
- Đảo trợ động từ như câu hỏi. Sai: What did he do was call the police. Sửa: bỏ đảo, viết What he did.
- Lệch thì giữa do và be. Sai: What he did is call the police. trong một câu chuyện quá khứ. Sửa: was cho khớp với did.
- Dùng V-ing khi mệnh đề What không ở tiếp diễn. Sai: What they did was selling the house. Sửa: What they did was (to) sell the house.
- Thêm it thừa. Sai: What she did it was open a bakery. Sửa: bỏ it.
Mẹo kiểm nhanh: đọc riêng phần sau was. Nó phải là một cụm động từ không chia thì (hoặc to V), hoặc V-ing nếu trước đó là doing. Nếu thấy dạng quá khứ -ed hay động từ bất quy tắc dạng hai, câu đang sai.
Bài tập có đáp án
Viết lại các câu sau bằng câu chẻ What để nhấn mạnh hành động. Đáp án ghi dạng không có to; dạng có to cũng được chấp nhận trừ câu có V-ing.
- She quit her job. — What she did was quit her job.
- He usually takes the early bus. — What he usually does is take the early bus.
- They are building a new library. — What they are doing is building a new library. (không dùng to build ở đây)
- You should check the address first. — What you should do is check the address first.
- The flood damaged the rice fields. (nhấn tác động lên ruộng) — What the flood did to the rice fields was damage them. Câu này đúng nhưng hơi vụng; cách tự nhiên hơn là nêu hậu quả cụ thể, ví dụ What the flood did to the rice fields was wash away the young plants.
- We are going to move the meeting to Friday. — What we are going to do is move the meeting to Friday.
Câu 5 cho thấy một giới hạn: câu chẻ What với did to chỉ hay khi vế sau mang thông tin mới. Nếu vế sau chỉ lặp lại động từ chung chung, câu chẻ không thêm được gì.
Câu hỏi thường gặp
What he did was call và What he did was to call, dạng nào được chấm đúng?
Cả hai đều đúng theo ngữ pháp chuẩn. Dạng không to phổ biến hơn trong văn nói và tiếng Anh Mỹ, dạng có to hay gặp hơn trong văn viết. Nếu đề trắc nghiệm chỉ đưa một trong hai, chọn dạng đó. Khi viết bài, bạn nên giữ một dạng nhất quán.
Sau what … doing is thì dùng to V được không?
Không nên. Khi mệnh đề What ở thì tiếp diễn, phần sau to be dùng V-ing để khớp với doing: What she is doing is learning Korean. Dạng What she is doing is to learn Korean nghe lệch và thường bị coi là sai trong bài tập.
Nói What I did was that I called him có đúng không?
Câu này lặp chủ ngữ và không phải dạng chuẩn của câu chẻ nhấn hành động. Trong văn nói ứng khẩu đôi khi nghe thấy kiểu What I did was, I called him, nhưng khi viết nên dùng What I did was call him.
Câu chẻ What với do có dùng được với động từ trạng thái như know, like không?
Thường không. Do mang nghĩa hành động nên đi với động từ hành động. Không nói What she did was know the answer. Với động từ trạng thái, dùng câu chẻ nhấn tân ngữ hoặc mệnh đề: What she knew was the answer, What I like is the colour.
Có dùng was hay were sau What they did không?
Dùng was. Chủ ngữ của cả câu là mệnh đề What, được tính là số ít, không phụ thuộc chủ ngữ they bên trong. What they did was leave early là đúng, What they did were leave early là sai.
Thể bị động có dùng được với cấu trúc này không?
Có, nhưng ít. Muốn nhấn việc xảy ra với ai đó thì dạng What happened to … was that … tự nhiên hơn. Ví dụ What happened to the old cinema was that it was turned into a car park. Mượn do trong câu bị động gần như không dùng.