Khi thuyết trình bằng tiếng Anh, câu nhấn mạnh hiệu quả nhất là câu chẻ giả báo trước ý chính, như "What I want to focus on today is…" hay "The key point here is…", kết hợp với việc nhấn giọng đúng từ quan trọng. Đảo ngữ dài kiểu văn viết thì nên hạn chế, vì người nghe khó theo khi không nhìn thấy câu.
Bài này giải thích vì sao văn thuyết trình cần nhấn mạnh theo cách khác bài viết, rồi đi qua các khuôn câu hợp với từng phần của bài nói, cách dùng trọng âm câu, những lỗi người Việt hay mắc khi đứng trước lớp hoặc phòng họp, và một khung bài nói ba phút có đánh dấu vị trí câu nhấn mạnh.
Người nghe không đọc lại được: vì sao thuyết trình cần nhấn khác bài viết
Người đọc một bài luận có thể dừng lại, đọc lại câu khó, lướt về đoạn trước để xem lại luận điểm. Người nghe thuyết trình không làm được những việc đó. Câu nói qua là qua, và nếu người nghe lỡ mất ý chính trong năm giây lơ đãng, họ có thể không bắt lại được cho đến hết phần đó.
Vì vậy người thuyết trình giỏi dùng câu nhấn mạnh như biển báo: báo trước rằng ý quan trọng sắp đến, rồi mới nói ý đó. Câu chẻ giả với What làm việc này rất tốt, vì phần đầu What I want you to notice is… tạo một khoảng chờ, người nghe tự động tập trung để nghe phần sau.
Ngược lại, đảo ngữ dài như Not until the second year of the project did the team realise how much the survey design mattered đặt gánh nặng lên trí nhớ người nghe: họ phải giữ Not until the second year of the project trong đầu cho đến khi gặp chủ ngữ. Trên giấy câu này ổn; nói ra thì nhiều người nghe bị lạc. Bản dễ nghe hơn: It was only in the second year that the team realised how much the survey design mattered. Câu chẻ đưa chủ ngữ giả It was lên trước, người nghe có điểm tựa ngay từ đầu.
Câu chẻ giả: những khuôn báo trước ý chính
Mở phần trình bày. What I'd like to focus on today is how small cafés can cut food waste. Câu này hay hơn Today I will talk about food waste vì nó nêu luôn góc tiếp cận, và cấu trúc What … is đẩy chủ đề về cuối, chỗ người nghe chú ý nhất.
Giới thiệu một phát hiện. What surprised us most was how few customers asked for smaller portions. Khuôn What surprised us báo trước một điều bất ngờ; người nghe chờ phần sau.
Diễn giải hình minh hoạ. What this graph shows is a steady drop after the first month. Câu này tốt hơn This is the graph, câu mở đầu yếu mà người thuyết trình hay dùng khi chuyển trang.
Chốt điều cần nhớ. The key point here is that waste falls when staff, not customers, control portion sizes. The key point here is that và The main thing to remember is là hai khuôn tự nhiên để đánh dấu điều người nghe nên mang về.
Giải thích vì sao quan trọng. The reason this matters is that most small cafés operate on very thin margins. Khuôn The reason … is that giúp chuyển từ dữ kiện sang ý nghĩa. Lưu ý dùng is that; dạng The reason … is because gặp nhiều trong văn nói nhưng bị nhiều người coi là thừa, nên khi thuyết trình trang trọng hãy dùng that.
Trọng âm câu: cùng một câu, nhấn khác chỗ thì nghĩa khác
Khi nói, cách nhấn mạnh đơn giản nhất không cần cấu trúc nào cả: nhấn giọng vào từ quan trọng, nói chậm và to hơn một chút ở từ đó. Bảng dưới lấy một câu tự soạn và cho thấy nghĩa ngầm thay đổi theo chỗ nhấn (từ viết hoa là chỗ nhấn).
| Cách nói | Nghĩa ngầm |
|---|---|
| WE need three more volunteers. | Nhóm của chúng ta cần, không phải nhóm khác. |
| We NEED three more volunteers. | Thật sự cần, không phải "nếu có thì tốt". |
| We need THREE more volunteers. | Ba người, không phải một hay hai. |
| We need three MORE volunteers. | Thêm ba người nữa ngoài những người đã có. |
| We need three more VOLUNTEERS. | Cần người tình nguyện, không phải tiền hay thiết bị. |
Tiếng Việt là ngôn ngữ có thanh điệu, mỗi âm tiết có độ cao riêng, nên người Việt nói tiếng Anh hay có xu hướng nói đều từng chữ, chữ nào cũng rõ như nhau. Khi đó người nghe không biết từ nào quan trọng. Luyện trọng âm câu bằng cách chọn trước một từ khoá trong mỗi câu quan trọng của bài nói, đánh dấu trong ghi chú, và tập nói cho từ đó dài hơn, cao hơn một chút.
Trợ động từ nhấn mạnh trong văn nói cũng dựa vào trọng âm: We DID test the recipe twice. Nếu nói did lướt như mọi chữ khác, người nghe sẽ không nhận ra đó là câu nhấn mạnh.
Đảo ngữ và câu chẻ It: dùng ít, câu ngắn, đặt ở chỗ cao trào
Không phải đảo ngữ hoàn toàn vắng mặt trong thuyết trình. Ở phần kết, một câu đảo ngữ ngắn có thể tạo cảm giác trang trọng, kết thúc có trọng lượng. Never have we had a better chance to fix this. Câu này ngắn, chủ ngữ đến sớm, người nghe theo kịp. Điều kiện là chỉ một câu, đặt ở chỗ cao trào, và bạn đã luyện nói đến mức trôi chảy.
Câu chẻ It is … that hợp với phần hỏi đáp, khi cần sửa một hiểu lầm từ câu hỏi của khán giả. Ví dụ ai đó hỏi liệu giá nguyên liệu có phải nguyên nhân chính không, bạn trả lời: Actually, it's storage, not price, that causes most of the waste. Câu chẻ cho phép bạn đặt hai yếu tố cạnh nhau và chỉ rõ yếu tố nào đúng, lịch sự mà dứt khoát.
Not only … but also ở dạng đảo ngữ cũng dùng được, nhưng khi nói, nhiều người chọn dạng không đảo cho nhẹ: It not only saves money, but it also saves time. Hoặc tách thành hai câu: It saves money. And, just as importantly, it saves time. Cách tách câu này rất hiệu quả khi nói vì có chỗ ngừng tự nhiên trước ý thứ hai.
Câu chuyển ý có nhấn: dẫn người nghe sang phần quan trọng
Vì sao cần. Bài thuyết trình thường có ba bốn phần, và chỗ chuyển giữa các phần là lúc người nghe dễ lạc nhất. Một câu chuyển ý có yếu tố nhấn mạnh vừa đóng phần trước, vừa báo rằng phần sau quan trọng hơn, giúp người nghe điều chỉnh mức chú ý.
Báo phần quan trọng nhất. That brings me to the most important part of today's talk. Câu này ngắn, nói xong thì ngừng một nhịp trước khi sang ý mới. Khoảng ngừng chính là một cách nhấn mạnh trong văn nói.
Báo điều bất ngờ. Now, this is where it gets interesting. Khuôn này thân mật hơn, hợp thuyết trình trên lớp, buổi chia sẻ nội bộ. Trong hội nghị trang trọng, có thể dùng This is where the results become more revealing.
Đóng một phần, mở phần sau. So much for the background. What really matters is what happened next. Vế đầu So much for… là cách nói gọn để kết thúc phần dẫn; vế sau dùng câu chẻ giả để đẩy trọng tâm sang phần mới.
Lưu ý. Đừng dùng câu chuyển ý có nhấn cho mọi lần chuyển phần. Nếu phần nào cũng được giới thiệu là the most important, người nghe sẽ thôi tin. Chỉ dành loại câu này cho một lần, trước phần cốt lõi của bài.
Lỗi hay gặp khi thuyết trình
Đọc thuộc câu đảo ngữ từ ghi chú. Câu đảo ngữ viết sẵn thường dài và văn vẻ. Khi đọc từ ghi chú, giọng chuyển sang kiểu đọc bài, mất giao tiếp mắt với người nghe. Nếu câu nhấn mạnh không nói được bằng trí nhớ, hãy đổi sang khuôn ngắn hơn.
Lặp một khuôn ở mọi trang chiếu. What I want to say is… ở trang một, trang hai, trang ba khiến người nghe thấy máy móc và khuôn mất tác dụng báo hiệu. Luân phiên giữa What … is, The key point is, Here's the interesting part, hoặc một câu hỏi tu từ.
Báo trước mà không nói ra. Một số bạn dùng What is important is… rồi ngập ngừng, nói vòng sang chuyện khác. Câu chẻ giả tạo kỳ vọng; nếu phần sau không đến ngay, người nghe hụt hẫng. Hãy chắc rằng câu tiếp ngay sau là ý chính.
Nhấn mọi thứ. Nói really, very important, super interesting ở hầu hết các câu làm người nghe không còn phân biệt được đâu là trọng tâm. Chọn hai ba ý thật sự quan trọng nhất và chỉ nhấn ở đó.
Câu chẻ giả thiếu động từ to be. Khi nói nhanh, người học hay bỏ is: What I found interesting the results from the second group. Câu đúng: What I found interesting was the results from the second group (cũng gặp were). Luyện nói to khuôn đầy đủ vài lần trước buổi trình bày.
Khung bài nói ba phút với vị trí câu nhấn mạnh
Khung dưới đây dùng cho một bài trình bày ngắn trên lớp hoặc trong buổi họp nhóm. Mỗi bước ghi rõ có dùng câu nhấn mạnh hay không, và loại nào.
- Mở đầu (khoảng 20 giây): chào, nêu chủ đề bằng câu chẻ giả. What I'd like to share today is a simple way to cut paper use in our office.
- Bối cảnh (khoảng 30 giây): câu thường, nêu tình hình. Không cần nhấn mạnh ở đây.
- Ý chính thứ nhất (khoảng 40 giây): nêu bằng câu thường, nhấn giọng vào từ khoá. Kết ý bằng một câu ngắn.
- Ý chính thứ hai, quan trọng nhất (khoảng 50 giây): báo trước bằng The key point here is that… hoặc What made the biggest difference was…
- Phản bác một hiểu lầm có thể có (khoảng 20 giây): câu chẻ It's not the cost, it's the habit that we need to change.
- Kết (khoảng 20 giây): nhắc lại một ý cần nhớ bằng The one thing to remember is…, hoặc một câu đảo ngữ ngắn nếu bạn tự tin.
- Mời hỏi đáp: I'm happy to take any questions. Câu thường, giọng mở.
Trong khung này chỉ có ba đến bốn câu nhấn mạnh trên khoảng hai mươi câu nói, mỗi câu đứng ở một điểm chuyển ý. Thời lượng từng bước là gợi ý để bạn ước lượng, điều chỉnh theo bài thật. Câu ở bước năm là dạng câu chẻ thường gặp trong văn nói, đối lập hai vế bằng hai mệnh đề it's liền nhau.
Câu hỏi thường gặp
Có nên viết sẵn câu nhấn mạnh vào ghi chú thuyết trình không?
Nên viết sẵn phần đầu của khuôn, ví dụ What surprised us most was, và từ khoá phía sau, không nên viết nguyên câu dài để đọc. Như vậy bạn nhớ được cấu trúc mà vẫn nói tự nhiên, giữ giao tiếp mắt với người nghe.
What I want to say is có bị coi là thừa không?
Dùng một lần để báo trước ý chính thì ổn. Dùng thường xuyên thì thừa và làm chậm bài nói. Khuôn What I want you to remember is mang tính hướng về người nghe hơn, thường được đánh giá cao hơn trong thuyết trình.
Làm sao luyện trọng âm câu khi không có người sửa?
Ghi âm bài nói của bạn, nghe lại và đánh dấu những từ bạn đã nhấn. So với những từ bạn định nhấn trong ghi chú. Nếu hai danh sách lệch nhau, tập lại câu đó vài lần, cố ý kéo dài và nâng giọng ở từ khoá.
Thuyết trình tiếng Anh trên lớp có cần dùng đảo ngữ để được đánh giá cao không?
Không cần. Người nghe đánh giá cao sự rõ ràng: ý chính được báo trước, nói rõ, có ví dụ. Câu chẻ giả và trọng âm câu làm việc đó hiệu quả hơn đảo ngữ trong văn nói.
Khi trả lời câu hỏi của khán giả mà không đồng ý, nhấn mạnh thế nào cho lịch sự?
Mở bằng một câu ghi nhận, rồi dùng câu chẻ để chỉ rõ điểm khác: That's a fair point, but it's actually the storage time that matters more. Giọng đều, không nhấn quá mạnh vào chữ but, để câu trả lời nghe như trao đổi chứ không như tranh luận.