Tiếng Anh có hai kiểu đảo ngữ: đảo bộ phận, khi chỉ trợ động từ (hoặc to be) đứng trước chủ ngữ, như So tired was he that…, Never have I seen…; và đảo toàn phần, khi cả động từ chính đứng trước chủ ngữ, như Down came the rain, On the hill stands a church. Hai kiểu dùng ở những tình huống khác nhau và theo hai bộ luật khác nhau, nhất là về chuyện mượn do, does, did và chuyện đại từ.
Người học thường học đảo ngữ theo từng cấu trúc rời rạc (So, Such, Never, Only, Here comes…) nên dễ mang luật của kiểu này áp sang kiểu kia, ví dụ viết Down did the rain come hay Here comes he. Bài này gom tất cả lại thành hai nhóm, đưa ra bảng phân loại, quy tắc đại từ và ba câu hỏi tự kiểm để bạn không phải nhớ từng trường hợp.
Hai kiểu đảo khác nhau ở chữ nào đổi chỗ
Trong đảo bộ phận, phần đổi chỗ với chủ ngữ chỉ là trợ động từ đầu tiên. Động từ chính vẫn ở sau chủ ngữ. Trật tự này giống hệt câu hỏi: Have you seen it? và Never have I seen it. đều có have trước chủ ngữ, seen sau chủ ngữ. Khi câu gốc không có trợ động từ, phải mượn do, does, did: So fast does she run that…
Trong đảo toàn phần, cả động từ chính (đã chia) nhảy lên trước chủ ngữ. Không có trợ động từ nào được mượn. Down came the rain: came là động từ chính, đứng trước the rain. On the wall hang two photographs: hang đứng trước two photographs.
Với động từ to be, hai kiểu trông giống nhau vì be vừa là động từ chính vừa đảo được như trợ động từ: So cold was the water… (bộ phận, vì đi sau So) và At the end of the corridor was a small office (toàn phần, vì đi sau cụm nơi chốn). Để phân loại, đừng nhìn động từ, hãy nhìn thứ đứng đầu câu.
Tên gọi "toàn phần" và "bộ phận" là cách gọi phổ biến trong tài liệu tiếng Việt. Sách tiếng Anh thường gọi là subject-auxiliary inversion (đảo chủ ngữ với trợ động từ) và subject-verb inversion (đảo chủ ngữ với động từ). Gặp tên nào thì bạn hiểu là hai nhóm này.
Bảng phân loại: cái gì đứng đầu thì đảo kiểu nào
Bảng dưới gom các cấu trúc đảo phổ biến theo hai nhóm. Cột cuối ghi có mượn trợ động từ hay không, và đại từ có đảo hay không.
| Thứ đứng đầu câu | Ví dụ | Kiểu đảo | Mượn do? Đảo đại từ? |
|---|---|---|---|
| So + tính từ, trạng từ | So loudly did he shout that… | Bộ phận | Có mượn; đại từ có đảo |
| Such + be | Such was the noise that… | Bộ phận (với be) | Không cần; chủ ngữ là danh từ |
| Trạng từ phủ định, Only | Rarely do we see such patience. | Bộ phận | Có mượn; đại từ có đảo |
| So, Neither (đồng tình) | So do I. Neither can she. | Bộ phận | Có mượn; đại từ có đảo |
| than, as (so sánh) | …than do most adults. | Bộ phận (tuỳ chọn) | Có mượn; đại từ thường không đảo |
| Cụm nơi chốn | In the corner sat a little girl. | Toàn phần | Không mượn; đại từ không đảo |
| Trạng từ chỉ hướng | Out jumped the cat. | Toàn phần | Không mượn; đại từ không đảo |
| Here, There chỉ trỏ | Here comes the bus. | Toàn phần | Không mượn; đại từ không đảo |
| Tính từ, phân từ làm bổ ngữ | Attached is the report. | Toàn phần (với be) | Không mượn; đại từ không đảo |
Một số tài liệu xếp thêm vào nhóm toàn phần trường hợp lời dẫn trực tiếp trong truyện: "Sit down," said the teacher. Với đại từ, lời dẫn cũng không đảo: "Sit down," she said. Quy tắc vẫn khớp với nhóm toàn phần.
Nhìn bảng, bạn sẽ thấy một khuôn rõ: nhóm bộ phận chủ yếu đi với những thứ mang nghĩa mức độ, phủ định, hạn chế, đồng tình; nhóm toàn phần chủ yếu đi với những thứ chỉ vị trí, hướng, sự xuất hiện, hoặc bổ ngữ miêu tả.
Đảo bộ phận: bốn bước cho mọi câu
Dù đứng đầu là So, Never, Only hay Neither, quy trình đảo bộ phận giống nhau. Ví dụ đi kèm là câu She explained the rule so clearly that everyone understood.
- Đưa thành phần gây đảo lên đầu câu: So clearly…
- Tìm trợ động từ đầu tiên trong câu gốc. Nếu có (is, have, can, will…) thì dùng nó. Nếu không, mượn do/does/did theo thì và ngôi. Ở đây explained là quá khứ đơn, không có trợ động từ, nên mượn did.
- Đặt trợ động từ ngay sau thành phần đầu câu, rồi tới chủ ngữ: So clearly did she…
- Đặt phần động từ còn lại sau chủ ngữ, động từ chính trở về nguyên mẫu nếu đã mượn do: So clearly did she explain the rule that everyone understood.
Với thì có nhiều trợ động từ, chỉ cái đầu tiên lên trước: So long had the road been closed that… (had trước, been closed sau chủ ngữ). Đây là chỗ hay sai thành So long had been the road closed.
Quy trình này là phần chung cho cả nhóm. Các cấu trúc riêng như đảo với Never, Only, Not until, hay đảo câu điều kiện có thêm luật riêng của chúng (vế nào đảo, thì nào đi kèm), được trình bày ở các danh mục khác của trang.
Đảo toàn phần: ba điều kiện
Động từ không có tân ngữ. Đảo toàn phần chỉ chạy với động từ nội động hoặc to be: stand, sit, lie, come, go, run, fall, be. Câu có tân ngữ không đảo được kiểu này: In the garden grew my father roses là sai; câu đúng chỉ đưa trạng ngữ lên đầu, In the garden, my father grew roses.
Chủ ngữ là danh từ. Đại từ không đứng cuối trong kiểu đảo này: Here it comes, Off they went, It is attached. Lý do là đảo toàn phần tồn tại để đặt thông tin mới ở cuối, mà đại từ luôn là thông tin cũ.
Không mượn do, does, did. Động từ chính đã chia đứng trước chủ ngữ. Down did the rain come và On the hill does stand a church đều sai. Thì thường là hiện tại đơn hoặc quá khứ đơn.
Chủ ngữ nên đủ nặng. Đảo toàn phần nghe tự nhiên nhất khi chủ ngữ là cụm danh từ cụ thể, có khi khá dài: Beside the river stood a row of small wooden houses. Với chủ ngữ quá ngắn và chung chung, câu đảo dễ nghe kịch. Đây là xu hướng văn phong chứ không phải luật cứng, nhưng là lý do vì sao nhiều câu đảo trong bài tập nghe đúng mà vẫn hơi gượng.
Đại từ: chỗ hai kiểu tách nhau rõ nhất
Nếu chỉ nhớ một điểm khác biệt, hãy nhớ điểm này: đảo bộ phận vẫn đảo đại từ bình thường, đảo toàn phần thì không. Never have I seen such a crowd đúng, So tired was he that… đúng, So do I đúng: đại từ đứng sau trợ động từ không có gì lạ. Nhưng Here comes he, Away ran she, Attached is it đều sai: đại từ không được đẩy ra sau động từ chính.
Vì sao lại như vậy? Đảo bộ phận là một yêu cầu ngữ pháp do thành phần đứng đầu kích hoạt (phủ định, mức độ, so sánh); nó xảy ra bất kể chủ ngữ là gì. Đảo toàn phần thì là một lựa chọn sắp xếp thông tin: người viết đẩy chủ ngữ xuống cuối vì chủ ngữ là phần mới, đáng chú ý. Đại từ không bao giờ là phần mới, nên lý do đảo biến mất.
Hiểu được lý do giúp bạn đoán đúng cả ở những cấu trúc chưa học. Gặp một câu đảo lạ, hãy tự hỏi: có trợ động từ đứng trước chủ ngữ không? Nếu có, đó là đảo bộ phận và đại từ đảo được. Nếu động từ chính đứng trước chủ ngữ, đó là đảo toàn phần và đại từ không đảo.
Ngoại lệ đáng nhớ nằm ở so sánh với than và as: dù là đảo bộ phận, nó là đảo tuỳ chọn để đẩy chủ ngữ dài xuống cuối, nên lại giống đảo toàn phần ở chỗ đại từ thường không đảo. Đây là lý do than did most adults nghe ổn còn than did I nghe lạ.
Ba câu hỏi tự kiểm trước khi viết một câu đảo
Khi bạn định viết một câu đảo mà chưa chắc, đi qua ba câu hỏi sau theo thứ tự:
- Thứ gì đứng đầu câu? Nếu là từ mang nghĩa phủ định, hạn chế, mức độ (Never, Only, So, Such, Neither) thì gần như chắc là đảo bộ phận. Nếu là nơi chốn, hướng, Here/There, hoặc một bổ ngữ miêu tả thì là đảo toàn phần.
- Có cần mượn trợ động từ không? Đảo bộ phận với động từ thường thì cần; đảo toàn phần thì không bao giờ.
- Chủ ngữ là gì? Đại từ trong đảo toàn phần thì quay về câu thường hoặc chỉ đưa trạng ngữ lên đầu. Danh từ thì đảo bình thường, và nhớ chia động từ theo chính danh từ đó.
Ba câu hỏi này mất chừng mười giây. Phần lớn lỗi đảo ngữ trong bài làm của học sinh nằm ở việc bỏ qua một trong ba bước: mượn do khi không cần, quên mượn do khi cần, hoặc đảo đại từ trong kiểu đảo toàn phần.
Bài tập phân loại và sửa lỗi, có đáp án
Mỗi câu dưới đây có thể đúng hoặc sai. Xác định kiểu đảo (toàn phần hay bộ phận); nếu sai, viết lại cho đúng.
- Up went the balloon.
- So quickly ran he that nobody could catch him.
- Into the hall marched the band.
- Here is it.
- Such was the crowd that we could not get in.
- Out of the box did jump a small frog.
- Rarely does she complain.
Đáp án. (1) Đúng, đảo toàn phần. (2) Sai, đảo bộ phận cần mượn trợ động từ: So quickly did he run that nobody could catch him. (3) Đúng, đảo toàn phần với cụm chỉ hướng. (4) Sai, đảo toàn phần không đảo đại từ: Here it is. (5) Đúng, đảo bộ phận với Such và be. (6) Sai, đảo toàn phần không mượn trợ động từ: Out of the box jumped a small frog. (7) Đúng, đảo bộ phận, đại từ đảo bình thường.
Câu hỏi thường gặp
Đảo ngữ toàn phần và bộ phận khác nhau ở điểm nào quan trọng nhất?
Ở chữ đổi chỗ với chủ ngữ. Đảo bộ phận chỉ đưa trợ động từ hoặc to be lên trước chủ ngữ, và phải mượn do, does, did khi câu không có trợ động từ. Đảo toàn phần đưa cả động từ chính lên, không mượn gì, và không áp dụng khi chủ ngữ là đại từ.
Vì sao "Never have I seen it" đúng mà "Here comes he" lại sai?
Vì câu thứ nhất là đảo bộ phận, do từ phủ định Never kích hoạt, và đại từ đảo bình thường. Câu thứ hai là đảo toàn phần, chỉ dùng để đẩy chủ ngữ mới xuống cuối câu; đại từ là thông tin cũ nên không đảo, câu đúng là "Here he comes".
Câu có to be thì xếp vào kiểu đảo nào?
Dựa vào thứ đứng đầu câu chứ không dựa vào to be. Sau So, Such, Never thì là đảo bộ phận, ví dụ "So cold was the water". Sau cụm nơi chốn hoặc tính từ, phân từ làm bổ ngữ thì là đảo toàn phần, ví dụ "Attached is the report".
Đảo toàn phần có dùng với thì tiếp diễn hay hoàn thành không?
Rất ít. Đảo toàn phần chủ yếu đi với hiện tại đơn và quá khứ đơn. Một vài câu văn chương có dạng tiếp diễn, nhưng khi không chắc thì nên dùng thì đơn. Với đảo bộ phận, các thì phức dùng bình thường, chỉ trợ động từ đầu tiên đứng trước chủ ngữ.
Tên tiếng Anh của hai kiểu đảo này là gì?
Sách tiếng Anh thường gọi đảo bộ phận là subject-auxiliary inversion, tức đảo chủ ngữ với trợ động từ, và đảo toàn phần là subject-verb inversion, tức đảo chủ ngữ với động từ. Tài liệu tiếng Việt hay dùng tên toàn phần và bộ phận cho dễ nhớ.
Có cần học thuộc từng cấu trúc đảo ngữ riêng lẻ không?
Vẫn cần nắm các cấu trúc chính, nhưng chia chúng vào hai nhóm giúp nhớ nhẹ hơn nhiều. Biết một cấu trúc thuộc nhóm nào là biết ngay có mượn do không và đại từ có đảo không. Phần riêng còn lại chỉ là nghĩa và vế nào đi kèm.