Were it not for + danh từ nghĩa là "nếu không nhờ/nếu không vì" một điều đang có ở hiện tại; Had it not been for + danh từ nói về một điều đã có trong quá khứ. Hai cụm này là dạng đảo ngữ của If it were not for và If it had not been for. Ví dụ: Were it not for the air conditioner, this room would be unbearable (Nếu không có máy lạnh thì căn phòng này nóng không chịu nổi); Had it not been for the map, we would have got lost (Nếu không nhờ tấm bản đồ thì cả nhóm đã lạc).
Cả hai đều có thể thay bằng But for hoặc Without với sắc thái khác nhau đôi chút. Bài này đi qua công thức, cách chọn theo thời gian, sự khác nhau giữa bốn cách diễn đạt, những gì được đứng sau for, và cách viết lại từ câu có because of, thanks to.
Công thức và bốn cách nói tương đương
Bảng dưới đặt các cách diễn đạt cùng nghĩa cạnh nhau. Mệnh đề chính theo đúng loại: loại 2 dùng would + V, loại 3 dùng would have + V3.
| Cách nói | Loại 2 (hiện tại) | Loại 3 (quá khứ) |
|---|---|---|
| Câu If | If it were not for his support, I would give up. | If it had not been for his support, I would have given up. |
| Đảo ngữ | Were it not for his support, I would give up. | Had it not been for his support, I would have given up. |
| But for | But for his support, I would give up. | But for his support, I would have given up. |
| Without | Without his support, I would give up. | Without his support, I would have given up. |
Điểm đáng chú ý: But for và Without không đổi hình theo thời gian; chỉ mệnh đề chính cho biết câu nói về hiện tại hay quá khứ. Còn với dạng đảo ngữ, chính Were hay Had… been đã báo hiệu thời gian.
Chữ it trong các cụm này là chủ ngữ hình thức, không chỉ vật gì cụ thể. Vì vậy không thay it bằng they khi danh từ phía sau là số nhiều: viết Were it not for my parents, không viết Were they not for my parents.
Chọn Were it not for hay Had it not been for theo thời gian
Quy tắc chọn dựa vào thời điểm của sự việc được nhắc sau for và thời điểm của kết quả. Nếu điều đó đang tồn tại và kết quả nói về hiện tại, dùng Were it not for: Were it not for the new bridge, villagers would still need a ferry to reach the market. Cây cầu đang có, và nhờ nó bây giờ người dân không phải đi đò.
Nếu điều đó đã xảy ra trong quá khứ và kết quả cũng ở quá khứ, dùng Had it not been for: Had it not been for the storm, the flight would have left on time. Cơn bão đã đến, chuyến bay đã trễ.
Có những câu kết hợp quá khứ và hiện tại, tức câu hỗn hợp: Had it not been for my teacher's encouragement, I would not be studying English today. Sự động viên đã xảy ra trong quá khứ, còn việc đang học tiếng Anh là hiện tại. Mệnh đề chính dùng would + V (ở đây là would not be studying), không phải would have.
Khi phân vân, bạn tự hỏi: điều sau for còn đang tác động bây giờ không, và kết quả mình muốn nói nằm ở đâu? Trả lời được hai câu đó là chọn được cấu trúc.
But for và Without: giống và khác ở đâu
But for trang trọng hơn. But for gần như chỉ dùng trong văn viết trang trọng hoặc văn chương: But for the doctor's quick decision, the patient would not have survived. Trong lời nói hằng ngày, người bản ngữ ít dùng.
Without phổ biến và trung tính. Without dùng được trong mọi giọng văn: Without your help, we couldn't have moved the piano. Đây là cách diễn đạt an toàn nhất khi bạn không muốn câu nghe quá trang trọng.
Without không phải lúc nào cũng là điều kiện. Câu She left without saying goodbye không có nghĩa giả định. Without chỉ mang nghĩa điều kiện khi mệnh đề chính dùng would, could, might. Ngược lại, But for hầu như chỉ dùng trong câu điều kiện.
Cả hai chỉ đi với danh từ hoặc V-ing. Sau But for và Without không đặt cả một mệnh đề. Muốn nói một ý dài, bạn dùng Were it not for the fact that… hoặc quay về câu If.
Đảo ngữ nhấn mạnh hơn. So với Without, Had it not been for làm điều được nhắc tới nổi bật hơn, thường mang giọng biết ơn hoặc nhấn vào nguyên nhân. Đó là lý do cụm này hay xuất hiện trong lời cảm ơn trang trọng, diễn văn, lời đề tặng.
Những gì được đứng sau for
Sau for trong hai cụm này là một thành phần mang tính danh từ. Các dạng thường gặp:
- Danh từ hoặc cụm danh từ: Were it not for the noise, this would be a perfect apartment.
- Đại từ hoặc tên người: Had it not been for you, I would never have found the courage to apply. (đại từ ở dạng tân ngữ: you, him, her, them.)
- Danh động từ V-ing: Had it not been for missing the bus, she would have met him that day. Câu đúng nhưng hơi nặng; nhiều người viết sẽ chọn Had she not missed the bus cho gọn.
- Cụm the fact that + mệnh đề: Were it not for the fact that the rent is cheap, nobody would live here. Dùng khi ý cần nói là cả một mệnh đề.
- Không đặt mệnh đề trực tiếp sau for: Were it not for the rent is cheap là sai, phải thêm the fact that.
Khi danh từ sau for quá dài, câu đảo ngữ dễ trở nên rối. Lúc đó cân nhắc tách ra thành câu If có chủ ngữ rõ ràng, như If the rent were not so cheap, nobody would live here, vừa ngắn vừa dễ hiểu.
Viết lại từ câu có because of, thanks to, due to
Dạng bài viết lại câu thường cho một câu nguyên nhân rồi yêu cầu dùng Had it not been for hoặc Were it not for. Các bước làm:
- Tìm cụm danh từ nguyên nhân: Thanks to the volunteers, the festival ran smoothly có nguyên nhân là the volunteers.
- Xác định thời gian: ran là quá khứ, nên dùng Had it not been for.
- Đặt nguyên nhân sau for: Had it not been for the volunteers,
- Viết mệnh đề chính trái với thực tế: thực tế là lễ hội trôi chảy, nên kết quả giả định là không trôi chảy: the festival would not have run smoothly.
- Đọc lại cả câu để kiểm nghĩa: Had it not been for the volunteers, the festival would not have run smoothly. Nghĩa trùng với câu gốc là đạt.
Với câu hiện tại như Because of the heavy traffic, many people work from home, bạn làm tương tự với Were it not for: Were it not for the heavy traffic, fewer people would work from home. Bước 4 là chỗ hay sai nhất: người học quên đảo ý ở mệnh đề chính, viết thành câu mang nghĩa ngược với câu gốc.
Sắc thái biết ơn hay đổ lỗi
Cùng một khuôn, Had it not been for có thể mang hai giọng trái ngược tuỳ điều được nhắc sau for là tốt hay xấu. Had it not been for my sister, I would never have finished university là lời cảm ơn; Had it not been for that one careless mistake, the team would have won the final lại là lời tiếc nuối, có khi là trách móc.
Khi dùng trong thư cảm ơn hay lời đề tặng, cụm này giúp lời cảm ơn có trọng lượng mà không cần tính từ phóng đại. Ví dụ ở cuối một báo cáo thực tập: Had it not been for the guidance of my supervisor, this report would have taken far longer to complete.
Khi dùng để nêu nguyên nhân của một thất bại, nên cân nhắc giọng điệu. Câu Were it not for the manager's indecision, the project would be on schedule nghe khá nặng nếu gửi cho chính người quản lý đó. Trong văn bản công việc, người viết thường chuyển sang chủ ngữ là sự việc thay vì con người, như Were it not for the delayed approval.
Bài luyện: dùng Were it not for, Had it not been for (có đáp án)
Viết lại mỗi câu với cụm cho trong ngoặc, giữ nguyên nghĩa. Mỗi câu kèm ghi chú cách chọn thời gian.
- Thanks to the lifeguard, the boy did not drown. (Had it not been for) → Had it not been for the lifeguard, the boy would have drowned. Sự việc trong quá khứ nên dùng Had… been.
- The fan keeps the room cool, so we can sleep. (Were it not for) → Were it not for the fan, we could not sleep. Cái quạt đang có, kết quả ở hiện tại.
- We finished the project only because of Huong's spreadsheet. (But for) → But for Huong's spreadsheet, we would not have finished the project. But for không đổi hình; mệnh đề chính dùng would have vì chuyện đã xong.
- The old man is lonely; only his dog keeps him company. (Were it not for) → Were it not for his dog, the old man would be completely alone. Đáp án có đổi từ ở mệnh đề chính; …the old man would have no company cũng đúng.
- Because of a scholarship ten years ago, she is a scientist today. (Had it not been for) → Had it not been for a scholarship ten years ago, she would not be a scientist today. Câu hỗn hợp: nguyên nhân quá khứ, kết quả hiện tại.
Ở câu 2 và câu 4, chữ could not và would be cho thấy kết quả thuộc hiện tại; nếu viết would have ở hai câu này, câu chuyển sang nói về quá khứ và lệch với câu gốc.
Với câu 3, Without Huong's spreadsheet cũng là đáp án đúng nếu đề không chỉ định cụm. Bốn cách diễn đạt trong bảng đầu bài đều cho cùng một nghĩa, chỉ khác giọng văn.
Câu hỏi thường gặp
Có viết If it was not for được không?
Trong văn nói thân mật, If it wasn't for khá phổ biến và người bản ngữ chấp nhận. Văn viết chuẩn và bài thi ưu tiên If it were not for. Khi chuyển sang đảo ngữ thì chỉ có Were it not for, không có dạng Was it not for.
Had it not been for có dùng được với kết quả ở hiện tại không?
Được, đó là câu hỗn hợp. Ví dụ Had it not been for that scholarship, I would not be living in Hanoi now: học bổng là chuyện quá khứ, còn việc đang sống ở Hà Nội là hiện tại. Mệnh đề chính dùng would + V chứ không dùng would have.
But for và Except for khác nhau thế nào?
But for trong câu điều kiện mang nghĩa nếu không có, đi với would ở mệnh đề chính. Except for nghĩa là ngoại trừ, dùng trong câu bình thường như Everyone came except for Lan. Hai cụm không thay thế nhau được dù đều bắt đầu bằng một từ nối và for.
Có thể đặt Were it not for ở cuối câu không?
Có thể, ví dụ The village would be cut off were it not for the ferry. Cách đặt này gặp trong văn viết, khi người viết muốn nói kết quả trước. Thường không cần dấu phẩy, nhưng câu dài thì đặt mệnh đề đảo ngữ lên đầu sẽ dễ đọc hơn.
Cụm Had it not been for có quá trang trọng cho bài nói không?
Trong phần nói tự do giữa bạn bè thì có, nghe như đọc diễn văn. Nhưng trong bài phát biểu, lời cảm ơn khi nhận giải, hay phần kết của bài thuyết trình, cụm này nghe tự nhiên và trang trọng vừa phải. Khi nói chuyện thường ngày, Without hoặc If it hadn't been for là đủ.
Có dùng Should it not be for được không?
Không. Cụm cố định chỉ có hai dạng là Were it not for và Had it not been for. Should thuộc loại 1, nói về khả năng có thật trong tương lai, trong khi cấu trúc it… for luôn nói về điều kiện trái thực tế, nên không ghép với Should.