Nhấn mạnh tương phản là đặt hai thứ cạnh nhau để làm nổi bật thứ đúng, thứ được chọn hoặc thứ khác biệt, và tiếng Anh có cả một bộ công cụ cho việc này: từ cặp "not A but B", câu chẻ, cho đến các từ nối như whereas, on the other hand. Phần lớn câu nhấn mạnh trong thực tế đều ngầm chứa một sự đối lập, nên nắm được nhóm này là nắm được lý do tồn tại của nhiều cấu trúc khác.
Bài này đi theo ba việc người nói hay cần: sửa một thông tin sai, chọn một thứ thay vì thứ kia, và so sánh hai mặt khác nhau. Mỗi việc có cấu trúc riêng, mức trang trọng riêng. Cuối bài là những lỗi rất hay gặp, trong đó có lỗi dùng on the contrary sai nghĩa mà nhiều bài luận mắc phải.
Vì sao nhấn mạnh thường đi cùng tương phản
Mỗi khi nhấn mạnh một thành phần, người nói ngầm đặt nó cạnh một khả năng khác. Câu It was the second plan that worked ngầm nói kế hoạch thứ nhất không thành. Câu She does speak French ngầm phản lại ý cho rằng cô ấy không nói được. Tương phản chính là nền của nhấn mạnh; khi tương phản được nói ra rõ ràng thì câu nhấn mạnh càng dễ hiểu.
Có hai kiểu tương phản cần phân biệt. Kiểu thứ nhất là loại trừ: một thứ đúng, thứ kia sai hoặc bị bác bỏ, như "không phải tiền mà là thời gian". Kiểu thứ hai là so sánh song song: cả hai cùng đúng nhưng khác nhau, như "anh trai thích toán, còn em gái thích văn". Kiểu loại trừ dùng not … but, câu chẻ, rather than, instead of. Kiểu song song dùng while, whereas, on the other hand, in contrast.
Nhầm hai kiểu này là nguồn gốc của nhiều câu nghe gượng. Viết My brother likes maths. On the contrary, my sister likes literature là dùng từ của kiểu loại trừ cho một phép so sánh song song. Phần sau sẽ nói rõ vì sao và sửa thế nào.
Các cấu trúc loại trừ: không phải A mà là B
Bảng dưới xếp từ thân mật đến trang trọng. Các câu đều tự đặt; nhiều dòng có hai cách viết đều đúng.
| Cấu trúc | Ví dụ | Ghi chú |
|---|---|---|
| A, not B | We need time, not money. | Gọn, rất hay dùng khi nói và viết |
| not A but B | The problem is not the price but the quality. | Trung tính; A và B nên cùng loại từ |
| Câu chẻ có not … but | It is not the price but the quality that worries customers. | Nhấn mạnh hơn; động từ sau that chia theo thành phần được khẳng định |
| rather than | She decided to walk rather than take the bus. | Diễn tả lựa chọn; sau rather than thường dùng cùng dạng với vế trước |
| instead of + V-ing hoặc danh từ | Instead of complaining, he fixed the problem himself. | Sau instead of là V-ing, không dùng động từ nguyên mẫu |
| It's not that … ; it's that … | It's not that I dislike the job; it's that the hours are too long. | Chủ yếu khi nói, để bác bỏ một cách hiểu |
Ở dòng câu chẻ, nếu thành phần được khẳng định là số nhiều, động từ sau that chia số nhiều: It is not the teacher but the students who decide the topic. Đây là cách viết người học nên dùng; trong thực tế văn nói có lúc người bản ngữ chia theo danh từ gần nhất, nhưng khi viết bài nên chia theo thành phần được khẳng định cho an toàn.
Sửa thông tin sai: câu chẻ và ngữ điệu
Khi ai đó nói sai một chi tiết, cách sửa tự nhiên nhất khi nói là lặp lại phần đúng và nhấn giọng: Not on Monday, on WEDNESDAY. Khi viết, hoặc khi muốn câu sửa nghe chắc chắn hơn, câu chẻ là lựa chọn quen thuộc: It was on Wednesday, not Monday, that the meeting took place.
Câu chẻ cho phép chèn phần bị bác bỏ ngay cạnh phần được khẳng định, giữa hai dấu phẩy. Cách này đặc biệt hữu ích trong bài luận khi bạn cần phản bác một quan niệm phổ biến: It is regular practice, not natural talent, that explains most progress in language learning. Câu ví dụ này nêu một quan điểm để minh hoạ cấu trúc, không phải kết quả nghiên cứu cụ thể nào.
Trợ động từ nhấn mạnh cũng góp mặt trong tương phản, nhất là khi một vế phủ định, một vế khẳng định: I don't eat much meat, but I do eat fish. Chữ do ở vế sau làm nổi bật sự đối lập với vế trước. Bỏ do đi, câu vẫn đúng nhưng nhạt hơn. Phần chi tiết về do/does/did nằm ở danh mục trợ động từ và từ nhấn mạnh.
Từ nối tương phản: chọn đúng từ cho đúng kiểu
but. Từ nối cơ bản nhất, dùng được cho cả hai kiểu tương phản, nối hai mệnh đề trong cùng một câu: The room is small but bright.
while, whereas. Nối hai mệnh đề so sánh song song trong một câu: My brother loves maths, whereas my sister prefers literature. Whereas trang trọng hơn while; while còn có nghĩa thời gian nên đôi khi gây nước đôi.
however, in contrast, by contrast. Đứng đầu câu thứ hai, sau dấu chấm hoặc chấm phẩy, có dấu phẩy theo sau: The north has four seasons. In contrast, the south has a dry season and a rainy season.
on the other hand. Đưa ra mặt thứ hai của cùng một vấn đề, thường để cân nhắc ưu nhược: Living in the city is convenient. On the other hand, it is noisy. Có thể đi kèm On the one hand ở câu trước nhưng không bắt buộc.
on the contrary. Dùng để bác bỏ điều vừa nói và khẳng định điều ngược lại, thường sau một câu phủ định: The exam wasn't easy. On the contrary, it was the hardest one of the year. Không dùng on the contrary để so sánh hai đối tượng khác nhau.
Đối lập song song: đưa hai vế vào thế cân bằng
Tương phản nghe rõ nhất khi hai vế có cùng cấu trúc. So sánh Some students learn by reading; others learn by doing với Some students learn by reading, and doing things is how others learn. Câu đầu đặt by reading và by doing ở cùng vị trí, người đọc thấy ngay chỗ khác nhau. Câu sau đảo cấu trúc ở vế hai nên sự đối lập bị nhoè.
Trong văn nói thân mật và trong văn chương, người ta còn đưa tân ngữ lên đầu cả hai vế để làm nổi bật đối lập: Coffee I can drink all day; tea I can't stand. Đây là cách đưa thành phần lên đầu câu không đảo ngữ, dùng tốt khi có hai vế cân nhau. Một vế đứng riêng thì nghe lạ.
Khi viết bài luận so sánh hai lựa chọn, giữ cấu trúc song song ở cả câu chủ đề lẫn từng đoạn sẽ giúp người chấm theo dõi dễ hơn. Mẹo kiểm tra: gạch chân hai vế đối lập, xem chúng có cùng loại từ không (danh từ với danh từ, động từ với động từ, mệnh đề với mệnh đề). Nếu lệch, sửa cho cân trước rồi mới thêm từ nối.
Nhượng bộ rồi phản bác: tương phản trong bài luận nghị luận
Bài luận nghị luận thường cần thừa nhận một ý của phía bên kia trước khi đưa ra ý của mình. Tiếng Anh có một loạt cách mở đầu cho phần nhượng bộ: It is true that…, Admittedly,…, Granted,…, While it may be argued that…. Ngay sau đó là phần phản bác, thường mở bằng but, however hoặc nevertheless. Ví dụ tự đặt: It is true that online classes save travel time. However, they make it harder for teachers to notice when a student is struggling.
Sức nặng của cấu trúc này nằm ở chỗ nó đặt ý của người viết ở vị trí sau, nơi người đọc dồn chú ý, đúng với nguyên tắc tiêu điểm cuối câu. Đảo thứ tự, tức nói ý mình trước rồi mới thừa nhận ý bên kia, sẽ khiến đoạn văn kết thúc bằng lập luận của phía đối diện, và người đọc dễ nhớ phần đó hơn.
Lưu ý về Granted và Admittedly: hai từ này mang giọng nghị luận, hợp bài luận và bài báo hơn văn bản hành chính; Granted đứng một mình ở đầu câu nghe hơi khẩu ngữ. It is true that trung tính hơn cả. Dù chọn cách nào, phần phản bác phía sau phải thật sự trả lời được ý vừa thừa nhận; nếu không, cấu trúc nhượng bộ chỉ còn là hình thức. Một đoạn văn chỉ nên có một vòng nhượng bộ – phản bác cho mỗi ý lớn, lặp lại nhiều vòng sẽ khiến lập luận lòng vòng.
Lỗi hay gặp khi nói về tương phản
Các câu đánh dấu sao là câu sai hoặc dùng sai nghĩa, kèm cách sửa. Đa số đến từ việc dịch thẳng từ tiếng Việt.
- Sai: *Although it rained, but we went out. Tiếng Việt nói "Mặc dù… nhưng…", còn tiếng Anh chỉ dùng một trong hai: Although it rained, we went out hoặc It rained, but we went out.
- Sai: *Hà Nội has four seasons. On the contrary, Cà Mau is hot all year. Đây là so sánh song song, nên dùng In contrast hoặc whereas.
- Sai: *Instead of go by bus, she walked. Đúng: Instead of going by bus, she walked.
- Sai: *It is not the price but also the quality. Đây là lẫn not … but với not only … but also. Hai cấu trúc khác nghĩa: cái đầu loại trừ A, cái sau cộng thêm B vào A.
- Sai: *The problem is not price but the quality is poor. Hai vế không cùng loại. Đúng: The problem is not the price but the quality.
- Không sai nhưng nặng nề: dồn nhiều từ nối tương phản liên tiếp như However rồi On the other hand rồi In contrast trong ba câu liền nhau. Người đọc mệt vì phải đổi hướng liên tục.
Khi không chắc, hãy tự hỏi: mình đang bác bỏ điều gì, hay chỉ đang đặt hai thứ cạnh nhau? Bác bỏ thì dùng not … but, câu chẻ, on the contrary. Đặt cạnh nhau thì dùng while, whereas, in contrast.
Câu hỏi thường gặp
Not A but B và not only A but also B khác nhau thế nào?
Not A but B loại bỏ A và khẳng định B: The problem is not the price but the quality nghĩa là giá không phải vấn đề. Not only A but also B giữ cả A và B, cộng thêm B: She is not only smart but also kind. Lẫn hai cấu trúc sẽ làm ngược nghĩa câu.
On the contrary có nghĩa là ngược lại phải không?
Đúng một phần. On the contrary dùng để bác bỏ điều vừa nói và khẳng định điều ngược lại, như sau câu The test was not easy. Khi chỉ muốn so sánh hai đối tượng khác nhau, nên dùng in contrast, by contrast, whereas hoặc on the other hand, không dùng on the contrary.
Sau rather than dùng động từ dạng nào?
Thường dùng cùng dạng với vế được so sánh. Khi vế trước là to V, như decided to walk, vế sau thường là động từ nguyên mẫu không to: rather than take the bus. Dạng V-ing sau rather than cũng gặp, nhất là khi đứng đầu câu. Nếu chưa chắc, giữ hai vế song song là an toàn.
Câu chẻ có not … but thì động từ chia theo đâu?
Khi viết, nên chia theo thành phần được khẳng định, tức phần đứng sau but. Ví dụ It is not the teacher but the students who decide the topic. Trong văn nói có lúc người bản ngữ chia theo danh từ gần nhất, nhưng bài viết và bài thi nên theo cách chia an toàn ở trên.
Có được viết Although … but trong tiếng Anh không?
Không. Tiếng Việt dùng cặp mặc dù… nhưng, còn tiếng Anh chỉ cần một từ nối cho một quan hệ tương phản. Viết Although it rained, we went out hoặc It rained, but we went out. Đây là một trong những lỗi người Việt mắc nhiều nhất khi viết.
While và whereas có thay nhau được không?
Khi dùng để so sánh song song hai mệnh đề, hai từ thường thay nhau được, whereas trang trọng hơn. Tuy vậy while còn có nghĩa thời gian là trong khi, nên trong một số câu có thể gây nước đôi. Khi viết trang trọng và muốn rõ nghĩa đối lập, whereas là lựa chọn an toàn hơn.