Trong câu tiếng Anh, điều người nghe đã biết thường đứng đầu, điều mới thường đứng cuối, và vị trí cuối câu là chỗ nhận trọng tâm tự nhiên. Ngữ pháp gọi đó là tiêu điểm cuối câu (end focus). Hiểu nguyên tắc này, bạn sẽ thấy câu chẻ, câu bị động, cấu trúc There is và nhiều cách đổi trật tự không phải những mẹo rời rạc, mà đều là cách đưa đúng thông tin về đúng chỗ.
Bài này dành cho người đã học xong các thì cơ bản, viết câu đúng ngữ pháp nhưng đọc lại thấy đoạn văn "không trôi". Thường lỗi không nằm ở từ vựng mà ở thứ tự thông tin. Các ví dụ tiếng Anh dưới đây đều tự đặt, có câu thường và câu đã sắp xếp lại đặt cạnh nhau.
Thông tin cũ và thông tin mới là gì
Thông tin cũ (given information) là phần người nghe đã biết hoặc đoán được từ câu trước, từ tình huống, từ kiến thức chung. Thông tin mới (new information) là phần câu nói thêm vào, phần khiến câu đáng được nói ra. Trong đoạn Our school has a new library. The library opens at seven., ở câu thứ hai, the library là thông tin cũ vì vừa được nhắc, còn at seven là thông tin mới.
Mạo từ là dấu hiệu dễ thấy nhất. Lần đầu nhắc đến, tiếng Anh thường dùng a: a new library. Lần sau đã thành thông tin cũ, chuyển sang the hoặc đại từ it. Đại từ gần như luôn mang thông tin cũ, vì muốn dùng it thì người nghe phải biết it là gì.
Từ đó có một quy luật khá chắc: câu tiếng Anh tự nhiên đi từ cũ sang mới. Người nghe nắm lấy phần đã biết ở đầu câu như nắm tay vịn, rồi mới đón phần mới ở cuối. Một đoạn văn mà câu nào cũng bắt đầu bằng thông tin hoàn toàn mới sẽ khiến người đọc phải liên tục dừng lại để xâu chuỗi. Người học Việt Nam ít được dạy điều này vì sách ngữ pháp thường xét từng câu riêng lẻ, trong khi nguyên tắc cũ – mới chỉ lộ ra khi đặt câu vào đoạn.
Tiêu điểm cuối câu: cùng một ý, đặt sai chỗ là lạc trọng tâm
Bảng dưới lấy những cặp hỏi – đáp tự đặt. Cột giữa là câu trả lời đúng ngữ pháp nhưng đặt thông tin mới lên đầu; cột phải đưa thông tin mới về cuối hoặc dùng cấu trúc phù hợp.
| Câu hỏi | Trả lời đặt sai trọng tâm | Trả lời tự nhiên hơn |
|---|---|---|
| Who painted this picture? | Lan painted this picture. (đọc giọng phẳng) | It was painted by Lan. hoặc ngắn gọn Lan did. |
| What did Lan paint? | This picture was painted by Lan. | She painted this picture. |
| When does the library open? | At seven the library opens. | It opens at seven. |
| Where did you meet him? | In Đà Lạt we met him. | We met him in Đà Lạt. |
Ở dòng đầu, câu Lan painted this picture vẫn trả lời đúng nếu khi nói bạn đọc mạnh chữ Lan. Đó là lý do tiêu điểm cuối câu là quy luật mặc định chứ không phải luật cứng: giọng nói có thể dời trọng tâm. Nhưng khi viết, không có giọng để dời, nên người viết phải dời bằng cấu trúc. Câu bị động và câu chẻ chính là những công cụ ấy.
Phần nặng đặt sau: vì sao chủ ngữ dài nghe vụng
Song song với tiêu điểm cuối câu là nguyên tắc phần nặng đặt sau (end weight): thành phần dài, phức tạp thường được dời về cuối câu. Câu That the meeting had been moved to Friday without any notice annoyed everyone đúng ngữ pháp nhưng bắt người nghe giữ một chủ ngữ dài mười mấy từ trước khi biết động từ là gì. Câu It annoyed everyone that the meeting had been moved to Friday without any notice dễ theo dõi hơn nhiều.
Ở đây It là chủ ngữ giả, đứng thay cho mệnh đề that dài đã bị dời ra sau. Cấu trúc này không phải câu chẻ, dù trông giống. Cách phân biệt đã nói ở bài tổng quan: bỏ It và động từ đi, câu chẻ còn lại một câu đủ nghĩa, còn câu chủ ngữ giả thì không.
Nguyên tắc phần nặng đặt sau cũng giải thích vì sao tiếng Anh nói She gave the books to a student who had just moved to Huế mà ít nói She gave a student who had just moved to Huế the books. Câu thứ hai không sai nhưng đặt phần dài vào giữa, đẩy phần ngắn ra cuối, nghe hụt hơi. Khi có hai tân ngữ, đưa cái dài hơn về sau thường là lựa chọn an toàn. Với người viết bài luận, chỉ riêng việc soát lại những chủ ngữ dài quá một dòng đã làm văn bản dễ đọc lên rõ rệt.
Những cấu trúc sinh ra để đưa thông tin về đúng chỗ
Câu bị động. Ngoài việc không cần nêu người làm, câu bị động còn để đưa người làm về cuối câu, chỗ có tiêu điểm. The bridge was designed by a young engineer from Quảng Ngãi đặt điều mới, tức người thiết kế, vào vị trí nổi bật. Nếu đoạn văn đang nói về cây cầu, câu bị động giữ cho the bridge ở đầu như thông tin cũ.
Cấu trúc There is/There are. Khi giới thiệu một thứ hoàn toàn mới, tiếng Anh thích There is a cat in the kitchen hơn A cat is in the kitchen. Cấu trúc There tạm giữ chỗ chủ ngữ để danh từ mới được đẩy ra sau động từ.
Câu chẻ It và What. Câu chẻ It đặt phần được nhấn vào giữa, ngay sau It was, và đánh dấu rõ nó là trọng tâm, kể cả khi nó là thông tin người nghe đã biết nhưng cần đối lập. Câu chẻ What thì đẩy phần quan trọng về sau động từ is, đúng vị trí tiêu điểm cuối câu.
Chủ ngữ giả It và đảo ngữ. Chủ ngữ giả dời mệnh đề dài ra sau; đảo ngữ với trạng từ nơi chốn như On the hill stood an old house đẩy chủ ngữ mới về cuối. Kiểu sau mang màu văn chương, gặp nhiều trong truyện và mô tả.
Thử với một đoạn văn: sắp xếp lại cho trôi
Hãy xem đoạn văn tự đặt sau, viết đúng ngữ pháp nhưng câu nào cũng mở bằng thông tin mới: Our class organised a book fair last month. Two hundred students and parents came to the fair. A group of Year 11 students who had spent three weekends sorting donated books ran the second-hand stall. More than four million dong for the school library was raised by the stall.
Câu thứ ba có chủ ngữ rất dài, bắt người đọc đợi lâu mới tới động từ. Câu thứ tư bị động không có lý do, và đẩy the stall, vốn là thông tin cũ, về cuối. Bản sắp xếp lại: Our class organised a book fair last month, and about two hundred students and parents came. The busiest corner was the second-hand stall, run by a group of Year 11 students who had spent three weekends sorting donated books. The stall raised more than four million dong for the school library.
Không có từ mới nào được thêm vào đáng kể. Thay đổi chính là mỗi câu bắt đầu bằng thứ người đọc vừa biết (the busiest corner nối với hội sách, the stall nối với câu trước) và kết thúc bằng điều mới. Phần dài mô tả nhóm học sinh được dời về sau dưới dạng cụm phân từ run by…. Các con số ở đây chỉ là ví dụ giả định để minh hoạ.
Câu nhấn mạnh là cách phá tiêu điểm mặc định có chủ ý
Nếu cuối câu là chỗ trọng tâm tự nhiên, thì câu nhấn mạnh có thể hiểu là những cách đặt trọng tâm vào chỗ khác, hoặc đánh dấu trọng tâm rõ hơn bình thường. Câu thường Hoa won the prize để the prize ở cuối. Muốn nói rằng người thắng là Hoa chứ không phải Mai, khi viết, bạn cần một cấu trúc kéo Hoa vào vị trí nổi bật: It was Hoa who won the prize, hoặc bị động The prize was won by Hoa.
Hai cách này không hoàn toàn như nhau. Câu bị động chỉ đưa Hoa về cuối, nơi người đọc tự nhiên chú ý, nên nhấn nhẹ. Câu chẻ thì gần như nói thẳng rằng có một người khác bị loại trừ, nên nhấn mạnh và đối lập rõ hơn. Chọn cách nào tuỳ vào chỗ bạn muốn người đọc dừng lại lâu đến đâu.
Trợ động từ do lại đi theo hướng khác: nó không dời thành phần nào cả mà đặt trọng tâm lên chính tính đúng sai của câu. Hoa did win the prize là để đáp lại người cho rằng Hoa không thắng. Còn đảo ngữ sau từ phủ định như Seldom has the prize gone to such a young student đưa trạng từ lên đầu và tạo sắc thái trang trọng. Nhìn theo cách này, mỗi cấu trúc nhấn mạnh là một cách khác nhau để can thiệp vào dòng chảy cũ – mới của câu.
Mẹo soát bài viết theo nguyên tắc cũ – mới
Khi viết bài luận, email hoặc báo cáo bằng tiếng Anh, đọc lại từng đoạn với mấy câu hỏi dưới đây. Mất chừng vài phút mà đoạn văn mạch lạc lên thấy rõ.
- Đầu mỗi câu có nối được với điều vừa nói ở câu trước không? Nếu không, thử đưa phần đã biết lên đầu.
- Có chủ ngữ nào dài hơn khoảng một dòng không? Thử dùng It chủ ngữ giả hoặc tách thành hai câu.
- Câu bị động có lý do không? Lý do hợp lệ là người làm không quan trọng, không rõ, hoặc cần đưa người làm về cuối để nhấn.
- Cái mới hoàn toàn có đang đứng làm chủ ngữ không? Cân nhắc There is/There are.
- Điều quan trọng nhất của đoạn có nằm ở cuối một câu, chỗ người đọc tự nhiên dồn chú ý, hay bị vùi giữa câu?
- Chỗ nào thật sự cần đối lập hoặc sửa thông tin thì mới dùng câu chẻ; còn lại để trật tự thường làm việc.
Những câu hỏi này là hướng dẫn, không phải luật. Văn bản kỹ thuật, văn bản pháp lý có thói quen riêng, và nhà văn cố ý phá trật tự để tạo hiệu ứng. Nhưng với người học đang muốn viết rõ ràng, đi từ cũ sang mới gần như luôn là lựa chọn an toàn.
Câu hỏi thường gặp
End focus và end weight khác nhau thế nào?
End focus nói về trọng tâm thông tin: điều mới, điều quan trọng thường đặt cuối câu. End weight nói về độ dài: thành phần dài, nặng thường dời ra cuối cho dễ theo dõi. Hai nguyên tắc thường đi cùng nhau vì thông tin mới hay cần nhiều chữ để diễn đạt hơn thông tin cũ.
Câu bị động có phải là câu nhấn mạnh không?
Câu bị động không được xếp vào nhóm cấu trúc nhấn mạnh như câu chẻ hay đảo ngữ, nhưng nó là một công cụ sắp xếp thông tin. Khi dùng bị động có by, người làm được đưa về cuối câu, nên nhận tiêu điểm tự nhiên. Vì vậy bị động thường được nhắc tới khi bàn về cách dời trọng tâm.
Vì sao đề bài hay yêu cầu trả lời đúng trọng tâm câu hỏi?
Vì câu trả lời đúng ngữ pháp vẫn có thể lạc trọng tâm. Nếu câu hỏi là ai đã làm, câu trả lời tự nhiên đặt người làm vào vị trí nổi bật bằng cách đọc mạnh, dùng bị động có by hoặc câu chẻ. Trả lời đặt sai chỗ khiến người nghe phải tự lọc ra điều mình cần.
Nguyên tắc thông tin cũ trước, mới sau có áp dụng khi nói không?
Có, nhưng khi nói, giọng đọc có thể dời trọng tâm đến bất kỳ từ nào, nên trật tự câu linh hoạt hơn. Người nói chỉ cần đọc mạnh từ mang thông tin mới. Khi viết thì không có giọng, nên người viết phải dựa vào trật tự câu và cấu trúc để làm việc đó.
Có phải câu nào cũng phải bắt đầu bằng thông tin cũ?
Không. Câu mở đầu một văn bản, một tiêu đề hay một thông báo bất ngờ thường toàn thông tin mới. Nguyên tắc cũ trước mới sau là xu hướng giúp đoạn văn mạch lạc, không phải quy định bắt buộc. Người viết vẫn có thể phá nó có chủ ý để gây chú ý.
It annoyed everyone that… có phải câu chẻ không?
Không. Đây là câu có chủ ngữ giả It, đứng thay cho mệnh đề that bị dời ra cuối vì quá dài. Câu chẻ thì có dạng It is hoặc It was cộng thành phần được nhấn rồi mới đến that hoặc who, và bỏ khung đó đi vẫn còn một câu đủ nghĩa.