Học xong đảo ngữ phủ định, nhiều người hình thành phản xạ: thấy No, Not, Never ở đầu câu là đổi trợ động từ lên trước chủ ngữ. Phản xạ này đúng trong phần lớn trường hợp, nhưng cũng gây ra một loạt lỗi ngược: đảo ở những câu không được đảo. In no time had they finished, Not long ago did I meet him, No student did fail the test đều là câu sai vì lý do này.
Bài này gom sáu trường hợp có từ phủ định đứng đầu mà câu vẫn giữ trật tự thường, giải thích lý do bằng một nguyên tắc chung, rồi cho bài tập phân biệt có đáp án. Nắm được bài này, bạn sẽ hiểu đảo ngữ phủ định chắc hơn, vì biết cả ranh giới của nó.
Nguyên tắc chung: phủ định có bao trùm cả mệnh đề không
Đảo ngữ chỉ xảy ra khi thành phần phủ định đứng đầu phủ định cả mệnh đề phía sau. Các sách ngữ pháp gọi đó là phạm vi của phủ định. Câu At no time did he complain có nghĩa "anh ấy không phàn nàn", tức cả mệnh đề bị phủ định, nên đảo. Câu In no time, the children finished their homework có nghĩa "bọn trẻ làm xong bài rất nhanh", tức việc làm xong vẫn xảy ra, phủ định chỉ nằm trong cụm in no time, nên không đảo.
Một cặp câu minh hoạ rõ nhất là hai câu cùng mở đầu bằng For no reason. For no reason would he leave his post nghĩa là không lý do nào khiến anh ấy rời vị trí, tức anh ấy không rời: phủ định bao trùm, nên đảo. Còn For no reason, he left his post nghĩa là anh ấy rời vị trí mà chẳng vì lý do gì: việc rời vẫn xảy ra, nên không đảo. Tương tự, With no money would he agree to sell the house (không khoản tiền nào khiến ông ấy đồng ý bán) khác hẳn With no money, he couldn't buy the ticket (vì không có tiền nên anh ấy không mua được vé).
Bạn không cần phân tích sâu như vậy mỗi lần viết. Mẹo kiểm tra nhanh là tự hỏi: việc trong mệnh đề phía sau có xảy ra không? Nếu câu trả lời là không xảy ra, câu đảo. Nếu việc đó vẫn xảy ra, chỉ là kèm một chi tiết có chữ phủ định, câu không đảo.
Trường hợp 1: cụm phủ định chính là chủ ngữ
No + danh từ làm chủ ngữ. No student failed the test. Cụm No student là chủ ngữ của failed, không có chủ ngữ nào khác để đổi chỗ. Viết No student did fail là đưa thêm trợ động từ không cần thiết, còn Did no student fail lại thành câu hỏi.
Đại từ phủ định. Nobody knew the answer. Nothing was left on the table. None of the guests arrived late. Các đại từ nobody, no one, nothing, none làm chủ ngữ, câu giữ trật tự thường.
Cụm bán phủ định làm chủ ngữ. Hardly anyone came to the meeting. Few people understood the joke. Little is known about the painter. Dù mang nghĩa gần như phủ định, các cụm này là chủ ngữ nên không đảo.
Not a single + danh từ làm chủ ngữ. Not a single seat was empty. So với Not a single seat did we find, nơi cụm là tân ngữ và chủ ngữ thật là we, nên đảo.
Cách kiểm. Nhìn xem sau cụm phủ định có chủ ngữ khác không. Nếu ngay sau cụm là động từ chính, như failed, knew, came, thì cụm đó là chủ ngữ và câu không đảo.
Trường hợp 2: cụm có chữ no, not nhưng không phủ định mệnh đề
Những cụm dưới đây trông như phủ định nhưng nghĩa của chúng không làm cho việc trong mệnh đề trở thành không xảy ra. Vì vậy chúng đứng đầu mà không đảo, thường kèm dấu phẩy.
| Cụm | Nghĩa | Ví dụ đúng (không đảo) |
|---|---|---|
| In no time | Rất nhanh, chẳng mấy chốc | In no time, the hall was full. |
| No doubt | Hẳn là, chắc là | No doubt you have heard the news. |
| No wonder | Chẳng trách, thảo nào | No wonder she is tired. |
| Not long ago | Cách đây không lâu | Not long ago, this area was a rice field. |
| Not surprisingly | Không có gì ngạc nhiên | Not surprisingly, prices went up after the storm. |
| No matter | Dù ... đi nữa | No matter what happens, we will finish the project. |
Bạn sẽ nhận ra rằng mỗi câu trong cột cuối đều nói một việc có xảy ra: hội trường đã kín, giá đã tăng, khu vực từng là ruộng. Chữ no hay not nằm gọn trong cụm, không phủ định phần còn lại. Đây chính là nguyên tắc phạm vi phủ định ở phần trên, áp vào những cụm cố định hay gặp.
Trường hợp 3 và 4: trạng từ phủ định không mở đầu mệnh đề
Trường hợp thứ ba là khi trạng từ phủ định không đứng đầu mệnh đề, dù nằm ở phần đầu câu. She has never been abroad có never sau chủ ngữ, nên không đảo. Cũng vậy với câu có mệnh đề phụ đứng trước: When I was a child, I never ate vegetables. Ở đây never nằm trong mệnh đề chính nhưng sau chủ ngữ I, nên câu bình thường. Chỉ khi never đứng ngay đầu mệnh đề, trước chủ ngữ, thì mới đảo.
Trường hợp thứ tư là trạng từ phủ định nằm trong mệnh đề phụ. The man who never smiles is my neighbour. Từ never thuộc mệnh đề quan hệ who never smiles, không mở đầu mệnh đề chính, nên không có gì để đảo. Câu Because he rarely studies, he often fails cũng giữ trật tự thường, vì rarely nằm sau chủ ngữ trong mệnh đề because.
Người học đôi khi nhầm ở câu kiểu If you never try, you will never know. Hai chữ never đều đứng sau chủ ngữ của mệnh đề mình, nên không đảo. Đảo ngữ không đến từ việc câu có từ phủ định ở đâu đó, mà từ việc thành phần phủ định chiếm vị trí đầu tiên của mệnh đề, trước chủ ngữ.
Trường hợp 5 và 6: câu mệnh lệnh, câu cảm thán và cụm phân từ
Câu mệnh lệnh không có chủ ngữ hiện ra, nên không có gì để đảo: Never give up. Never leave the stove on. Never mind. Các câu cảm thán ngắn, câu trả lời rút gọn cũng vậy: Not bad! Not at all. Never! No way! Riêng No way khi đứng trước một mệnh đề đầy đủ trong văn nói thân mật lại có thể đảo, như No way am I doing that; nhưng khi đứng một mình thì chỉ là câu cảm thán.
Trường hợp cuối là cụm phân từ hoặc cụm động từ nguyên mẫu mở đầu câu, tách bằng dấu phẩy. Never having travelled abroad, she felt nervous at the airport. Not knowing what to do, he called his teacher. Not wanting to wake the baby, they spoke in whispers. Các cụm này bổ nghĩa cho chủ ngữ của mệnh đề chính, và mệnh đề chính sau dấu phẩy giữ trật tự thường. Viết Never having travelled abroad, did she feel nervous là sai.
Cách nhận ra: nếu cụm mở đầu có động từ dạng -ing hoặc to và kết thúc bằng dấu phẩy, đó là cụm phân từ hoặc cụm nguyên mẫu, không phải trạng từ phủ định đứng trước trợ động từ. Mệnh đề chính phía sau là một câu bình thường.
Bảng tổng hợp: đảo hay không đảo
Bảng dưới đặt những cặp dễ nhầm cạnh nhau. Cột thứ ba ghi lý do ngắn để bạn đối chiếu.
| Câu | Đảo không | Lý do |
|---|---|---|
| Never have I seen such a view. | Có | Never mở đầu mệnh đề, phủ định cả mệnh đề |
| Never give up. | Không | Câu mệnh lệnh, không có chủ ngữ hiện ra |
| Not a single guest complained. | Không | Cụm phủ định là chủ ngữ |
| Not a single complaint did we receive. | Có | Cụm là tân ngữ, chủ ngữ thật là we |
| At no time did she feel afraid. | Có | Phủ định cả mệnh đề |
| In no time, she felt at home. | Không | Cụm nghĩa là rất nhanh, việc vẫn xảy ra |
| Not once did he look back. | Có | Phủ định cả mệnh đề |
| Not long ago, he moved to Da Nang. | Không | Cụm chỉ thời gian, việc vẫn xảy ra |
Khi đọc bảng, bạn sẽ thấy hai câu hỏi đủ để quyết định gần hết các trường hợp: cụm phủ định có phải chủ ngữ không, và việc trong mệnh đề phía sau có xảy ra không. Nếu cụm không phải chủ ngữ và việc không xảy ra, câu đảo. Các cấu trúc Only, Not until, No sooner có thêm luật riêng về mệnh đề được đảo, được bàn ở chuyên mục khác.
Bài tập phân biệt có đáp án
Mỗi câu dưới đây hoặc đúng, hoặc sai vì đảo thừa hay thiếu đảo. Xác định và sửa nếu cần.
- In no time had the volunteers cleaned the beach. — Đáp án: sai, đảo thừa. Sửa: In no time, the volunteers had cleaned the beach.
- Little is known about the island's first settlers. — Đáp án: đúng, Little là chủ ngữ của is known, không đảo.
- Not knowing the way, we asked a local shop owner. — Đáp án: đúng, cụm phân từ, không đảo.
- Rarely we see such kindness. — Đáp án: sai, thiếu đảo. Sửa: Rarely do we see such kindness.
- No doubt will you enjoy the trip. — Đáp án: sai, No doubt nghĩa là chắc là, không phủ định. Sửa: No doubt you will enjoy the trip.
- Not a single mistake was found in the report. — Đáp án: đúng, cụm là chủ ngữ của câu bị động.
- Under no circumstances you should share this code. — Đáp án: sai, thiếu đảo. Sửa: Under no circumstances should you share this code.
Câu 5 là bẫy hay gặp nhất trong nhóm: No doubt có chữ no và đứng đầu câu, nhưng nghĩa là "chắc là", tức việc phía sau được dự đoán là sẽ xảy ra. Khi áp câu hỏi "việc có xảy ra không", bạn sẽ thấy ngay câu này không đảo. Câu 2 và câu 6 nhắc lại bẫy chủ ngữ: cụm có nghĩa phủ định hay bán phủ định nhưng làm chủ ngữ thì giữ trật tự thường.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao In no time đứng đầu câu không đảo ngữ?
Vì In no time nghĩa là rất nhanh, việc trong mệnh đề phía sau vẫn xảy ra. Đảo ngữ chỉ xảy ra khi cụm phủ định đứng đầu làm cho cả mệnh đề trở thành không xảy ra, như At no time nghĩa là không lúc nào.
No student failed có cần đảo thành No student did fail không?
Không. No student là chủ ngữ của failed, nên câu giữ trật tự thường. Đảo ngữ chỉ cần khi cụm phủ định đứng trước một chủ ngữ khác, như At no time did the student fail a test.
Never having travelled abroad có kéo theo đảo ngữ không?
Không. Never having travelled abroad là cụm phân từ mở đầu, tách bằng dấu phẩy, bổ nghĩa cho chủ ngữ của mệnh đề chính. Mệnh đề chính phía sau giữ trật tự thường, ví dụ she felt nervous at the airport.
Có mẹo nào để biết câu cần đảo hay không?
Tự hỏi hai câu: cụm phủ định đứng đầu có phải chủ ngữ không, và việc trong mệnh đề phía sau có xảy ra không. Nếu cụm không phải chủ ngữ và việc không xảy ra thì đảo; còn lại thì giữ trật tự thường.
Not long ago có giống Not until không?
Không. Not long ago chỉ là cụm chỉ thời gian nghĩa là cách đây không lâu, việc phía sau vẫn xảy ra nên không đảo. Not until thuộc nhóm cấu trúc đảo ngữ với từ chỉ thời gian, có luật riêng và được bàn ở chuyên mục khác.
Câu mệnh lệnh bắt đầu bằng Never có bao giờ đảo không?
Không. Câu mệnh lệnh như Never give up không có chủ ngữ hiện ra và không có trợ động từ để đưa lên, nên luôn giữ dạng Never + động từ nguyên mẫu. Cụm Never mind cũng vậy.